विकिपिडियाको मर्मत अर्थात् सुधारमा जुट्नुहोस् । आऔँ हामी सबै एक भई विकिपिडिया मर्मतमा सहयोग गरौं ।
प्रयोगकर्ता वार्ता:Bijyu
स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
| बिज्यु (Bijyu) | |
|---|---|
| जन्म | सेम्जोङ ३ धादिङ बागमती, नेपाल |
| जातीयता | तामाङ् |
| नागरिकता | नेपाली |
| धर्म | बुद्ध |
| इमेल | bijyu.tamang@gmail.com |
तामाङ इतिहास
विषयसूची
[लुकाउने]- १तामाङ जातीको इतिहास
- २विकिथन-५ (संग्रहः२०१६) मा स्वागत् छ !
- ३शिव लिङ
- ४विकिपरियोजना भिडियो गेम्स को सदस्य हुन अनुरोध
- ५बालक रुद्राक्ष
- ६तामाङ इतिहास हेर्दा
- ७याम्बु
- ८नेपाल मंगोल इतिहास
- ९तामाङ इतिहास नुवाकोट
- १०भृकुटी इतिहास
- ११ल्हो
- १२विकिपिडिया एसियाली महिना २०१६ मा स्वागत छ !
- १३दोङ
- १४विकिपिडिया एसियाली महिना २०१६
- १५ल्होछार "नयाँ बर्ष"
- १६Share your experience and feedback as a Wikimedian in this global survey
- १७उच्च प्रदर्शित लेख सम्बन्धमा छलफल
१ तामाङ जातीको इतिहास[सम्पादन]
तामाङ जातीको इतिहास
तामाङ इतिहासःरचना गरिएका इतिहासहरूले तामाङ जातिलाइ यहीकाल खण्डमा, यही देश र प्रदेशबाट बर्तमन तामाङहरूको आदिम थलो रहेको भुभागहरूसम्म आएको किटानि गरेर कसैले भन्न सकेको वा प्रमाणीत गन सकेको छैन भनेर धेरै लेखेको भेटिन्छ । तामाङहरू आफुलाइ नेपालको भूमीपुत्र आदीवासी जाति भनेर गव गदछन् । यस्तो नेपालकै एक आदिम पुरानो जाति तामाङको इतिहासलाइ नेपालका एक अादिम पुरानो जाति तामाङको इतिहासलाइ नेपालका शासकहरूले उल्लेख तथा महत्व दिएको पाइदैन । तामाङ जाति, तामाङ राज्य वा अधिराज्य र राजाहरूको वारेमा नेपालको प्राचिन, पुर्ब लिच्छवि काल, उत्तर लिच्छवि काल, मध्य तथा आधुनिक नेपालको इतिहासमा उल्लेख गरेको छैन । नेपालका शासक जातिहरूका तामाङहरूलाइ राजनितिक, आथिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, धामिक, शैक्षीक, भाषिक आदिमा मात्र नभए इतिहासको तहसनहस, शोषण दमन र उत्पीडन गरी आएका छन् जो वर्तमानसम्म निरन्तर चलिरहेकै छ । सत्ताधारि जातिका इतीहासकार तथा मानवशास्त्री, समाजशास्त्री, भाषाशास्त्रीहरूले लेखेको रचना तथा सामन्ती राज्यसत्ताका इतिहासमा तामाङ जातिलाइ ठग्नु ठगेको छ । तामाङ जातिलाइ मात्र होइन सिङ्गो मुलुकको आदिवासि जनजाति तथा नेपाली अहंकारवादलाइ बढाइ चढाइ गरेर कथित इतिहास लेखेका छन् । त्यो सत्ताधारी र सेन तथा विष्ट राजालाइ, गोखामा मगरका राजालाइ, दोलखा र काठमाडौमा नेवारका राजालाइ, पुवमा राइ र लिम्बुका राजालाइ हराएको इतीहास लेखेको छ । तर ती जातिहरूकोभन्दा बढि जनसंख्या भएको, काठमाडौ उपत्यकाको तत्कालिन मल्ल रज्य याम्बु (काठमाडौ), हेराङ (पाटन) र खोपाङ (भत्तपुर) को वरिपरि कैयैं किपट र कविलाहरूमारहेमा स्वतन्त्र उदय हुनुपूर्ब नै वाइबा, रूम्बा, बल, ग्हीसीङ आदि थरका तामाङ राजाहरू र राज्य अस्तित्वमा थिए । तामाङ राज्य र राजाहरूको बारेमा तामाङहरू मैखीक रूपमा अभै भनिरहेका छन् यो यो ठाउंमा फलानो राजा थियो । ती राजाकादरवारका अस्तित्वहरू र भग्नावशेषहरू विभिन्न तामाङ किपटहरूमा छरिएर रहेको भेटिन्छ । ताम्बा अथात मैखिक इतिहास परम्पराबाट पछिल्लोचरण्ामा तामाङ लिपिमा लामा बैद्ध धम लिपिबद्ध तामयीग लिपिमा भएकादोङराप, पराप, केराप अादि वंशावलिहरू, उत्पत्तिका नाम्थरहरू, हाम्रा, जीक्तेन तामछ्योअी, रूअीछेन च्योप्गे, कुक्पाखा छ्याअी, तामाङ च्युनीला ठङुसा थेन वब्सा अादि हस्त लिखित पुस्तकहरू पाइएको छ । तापनि तामाङ जातिको बारेमा लेखेको भन्दा कयैं गुण्ा बढि सूचनाहरू मैिख क परम्परामै संरक्षित रहेको पाइन्छ । यही परम्पराकोमाध्यमबाट तामाङहरूले एक पुस्ताबाट अको पुस्ता सादै अाजसम्म जे जस्तो अवस्थामा भएपनि तामाङकोइतिहासलाइ बचाएर ल्याएका छन् । मैजुदा मैिखक र भग्नावशेषको रूपमा पाइएका प्रमाण् तथा तथ्यहरूको वैज्ञानिक अनुसन्धान, अध्ययन, उत्खनन, िवश्लेष्ाण्, लेखन जस्ता कायहरू अाथिक एवं प्रावधिक रूपले पनि वतमान द्रिरद्रावस्थाका तामाङ समाजको क्षमता र वशंमा तामाङ समाजको क्षमता र वशंमा छैन भने हिन्दु सामन्ती राज्यसत्तालाइ त्यसको कुनै चासो र मतलब छैन । जसलेगदा अाज तामाङ जातिको सामाजिक इतिहासका हाम्रा महत्वपुण् भैतिक सम्पदा , निधिहरू तथा मैखिक सम्पदाहरूदिनानुदिन, अाजभन्दा भोलि भन्दा पसि हुदै अवशेषहरूको पनि अवशेषको रूपमासधै भग्नावशेष्मै रहन बाध्य छन् । तापनि अाज हाम्रो सामु विभिन्न देशका थुप्रै अन्वेष्कहरूङ समाजसशास्त्री, भाष्ाशास्त्री, मानवशास्त्री, प्रागैितिहासिकएवं पाष्ाण् पुरातत्व विज्ञहरूले अध्ययन, अनुसन्धान उत्खनन् गरेर पत्ता लगाएका तथ्यहर, शोधपत्रहरू विदेशी भाष्ाहरूमाबग्रल्ति रहेका छन् । अब ती विदेशी भाष्ाहरूमा भएका तामाङ जातिका वारेमा लेखिएका, रचिएका अभिलेखहरूसंगालेर या संग्रह गरेर अापनो भाष्ामा, पुनअध्ययन तथा विश्लेष्ाण्ा गरी भावि तामाङ सन्तानहरूलाइ पुखाको इतिहासपुनलेखन गरी नया इतिहासको सृजना गरेर भएपनि सन्तोष्ा लिनुपने छ । त्यो नया इतिहास लेख्ने दायित्व अाज तामाङजातिको संघ तथा नव सन्ततिहरूको थाप्लोमा अाइपरेको छ । तामाङ इतिहाससंग सम्बन्धित शब्द तथा अथयहा मुख्यतया तामाङहरूको इतिहासका मैखिक अवतामाङ इतिहासःरचना गरिएका इतिहासहरूले तामाङ जातिलाइ यहीकाल खण्डमा, यही देश र प्रदेशबाट वतमान तामाङहरूको आदिम थलो रहेको भुभागहरूसम्म आएको किटानि गरेर कसैले भन्न सकेको वा प्रमाणीत गन सकेको छैन । तामाङहरू आफुलाइ नेपालको भूमीपुत्र आदीवासी जाति भनेर गव गदछन् । यस्तो नेपालकै एक आदिम पुरानो जाति तामाङको इतिहासलाइ नेपालदकाएक अादिम पुरानो जाति तामाङको इतिहासलाइ नेपालका शासकहरूले उल्लेख तथा महत्व दिएको पाइदैन । तामाङ जाति, तामाङ राज्य वा अधिराज्य र राजाहरूको वारेमा नेपालको प्राचिन, पुर्ब लिच्छवि काल, उत्तर लिच्छवि काल, मध्य तथा आधुनिक नेपालको इतिहासमा उल्लेख गरेको छैन । नेपालका शासक जातिहरूका तामाङहरूलाइ राजनितिक, आथिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, धामिक, शैक्षीक, भाषिक आदिमा मात्र नभए इतिहासको तहसनहस, शोषण दमन र उत्पीडन गरी आएका छन् जो वर्तमानसम्म निरन्तर चलिरहेकै छ । सत्ताधारि जातिका इतीहासकार तथा मानवशास्त्री, समाजशास्त्री, भाषाशास्त्रीहरूले लेखेको रचना तथा सामन्ती राज्यसत्ताका इतिहासमा तामाङ जातिलाइ ठग्नु ठगेको छ । तामाङ जातिलाइ मात्र होइन सिङ्गो मुलुकको आदिवासि जनजाति तथा नेपाली अहंकारवादलाइ बढाइ चढाइ गरेर कथित इतिहास लेखेका छन् । त्यो सत्ताधारी र सेन तथा विष्ट राजालाइ, गोखामा मगरका राजालाइ, दोलखा र काठमाडौमा नेवारका राजालाइ, पुवमा राइ र लिम्बुका राजालाइ हराएको इतीहास लेखेको छ । तर ती जातिहरूकोभन्दा बढि जनसंख्या भएको, काठमाडौ उपत्यकाको तत्कालिन मल्ल रज्य याम्बु (काठमाडौ), हेराङ (पाटन) र खोपाङ (भत्तपुर) को वरिपरि कैयैं किपट र कविलाहरूमारहेमा स्वतन्त्र उदय हुनुपूर्ब नै वाइबा, रूम्बा, बल, ग्हीसीङ आदि थरका तामाङ राजाहरू र राज्य अस्तित्वमा थिए । तामाङ राज्य र राजाहरूको बारेमा तामाङहरू मैखीक रूपमा अभै भनिरहेका छन् यो यो ठाउंमा फलानो राजा थियो । ती राजाको दरवारका अस्तित्वहरू र भग्नावशेषहरू विभिन्न तामाङ किपटहरूमा छरिएर रहेको भेटिन्छ । ताम्बा अथात मैखिक इतिहास परम्पराबाट पछिल्लोचरण्ामा तामाङ लिपिमा लामा बैद्ध धम लिपिबद्ध तामयीग लिपिमा भएकादोङराप, पराप, केराप अादि वंशावलिहरू, उत्पत्तिका नाम्थरहरू, हाम्रा, जीक्तेन तामछ्योअी, रूअीछेन च्योप्गे, कुक्पाखा छ्याअी, तामाङ च्युनीला ठङुसा थेन वब्सा अादि हस्त लिखित पुस्तकहरू पाइएको छ । तापनि तामाङ जातिको बारेमा लेखेको भन्दा कयैं गुण्ा बढि सूचनाहरू मैिख क परम्परामै संरक्षित रहेको पाइन्छ । यही परम्पराकोमाध्यमबाट तामाङहरूले एक पुस्ताबाट अको पुस्ता सादै अाजसम्म जे जस्तो अवस्थामा भएपनि तामाङकोइतिहासलाइ बचाएर ल्याएका छन् । मैजुदा मैिखक र भग्नावशेषको रूपमा पाइएका प्रमाण् तथा तथ्यहरूको वैज्ञानिक अनुसन्धान, अध्ययन, उत्खनन, िवश्लेष्ाण्, लेखन जस्ता कायहरू अाथिक एवं प्रावधिक रूपले पनि वतमान द्रिरद्रावस्थाका तामाङ समाजको क्षमता र वशंमा तामाङ समाजको क्षमता र वशंमा छैन भने हिन्दु सामन्ती राज्यसत्तालाइ त्यसको कुनै चासो र मतलब छैन । जसलेगदा अाज तामाङ जातिको सामाजिक इतिहासका हाम्रा महत्वपुण् भैतिक सम्पदा , निधिहरू तथा मैखिक सम्पदाहरूदिनानुदिन, अाजभन्दा भोलि भन्दा पसि हुदै अवशेषहरूको पनि अवशेषको रूपमासधै भग्नावशेष्मै रहन बाध्य छन् । तापनि अाज हाम्रो सामु विभिन्न देशका थुप्रै अन्वेष्कहरूङ समाजसशास्त्री, भाष्ाशास्त्री, मानवशास्त्री, प्रागैितिहासिकएवं पाष्ाण् पुरातत्व विज्ञहरूले अध्ययन, अनुसन्धान उत्खनन् गरेर पत्ता लगाएका तथ्यहर, शोधपत्रहरू विदेशी भाष्ाहरूमाबग्रल्ति रहेका छन् । अब ती विदेशी भाष्ाहरूमा भएका तामाङ जातिका वारेमा लेखिएका, रचिएका अभिलेखहरूसंगालेर या संग्रह गरेर अापनो भाष्ामा, पुनअध्ययन तथा विश्लेष्ाण्ा गरी भावि तामाङ सन्तानहरूलाइ पुखाको इतिहासपुनलेखन गरी नया इतिहासको सृजना गरेर भएपनि सन्तोष्ा लिनुपने छ । त्यो नया इतिहास लेख्ने दायित्व अाज तामाङजातिको संघ तथा नव सन्ततिहरूको थाप्लोमा अाइपरेको छ । तामाङ इतिहाससंग सम्बन्धित शब्द तथा अथयहा मुख्यतया तामाङहरूको इतिहासका मैखिक अव तामाङ इतिहासःरचना गरिएका इतिहासहरूले तामाङ जातिलाइ यहीकाल खण्डमा, यही देश र प्रदेशबाट वतमान तामाङहरूको आदिम थलो रहेको भुभागहरूसम्म आएको किटानि गरेर कसैले भन्न सकेको वा प्रमाणीत गन सकेको छैन । तामाङहरू आफुलाइ नेपालको भूमीपुत्र आदीवासी जाति भनेर गव गदछन् । यस्तो नेपालकै एक आदिम पुरानो जाति तामाङको इतिहासलाइ नेपालदकाएक अादिम पुरानो जाति तामाङको इतिहासलाइ नेपालका शासकहरूले उल्लेख तथा महत्व दिएको पाइदैन । तामाङ जाति, तामाङ राज्य वा अधिराज्य र राजाहरूको वारेमा नेपालको प्राचिन, पुर्ब लिच्छवि काल, उत्तर लिच्छवि काल, मध्य तथा आधुनिक नेपालको इतिहासमा उल्लेख गरेको छैन । नेपालका शासक जातिहरूका तामाङहरूलाइ राजनितिक, आथिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, धामिक, शैक्षीक, भाषिक आदिमा मात्र नभए इतिहासको तहसनहस, शोषण दमन र उत्पीडन गरी आएका छन् जो वर्तमानसम्म निरन्तर चलिरहेकै छ । सत्ताधारि जातिका इतीहासकार तथा मानवशास्त्री, समाजशास्त्री, भाषाशास्त्रीहरूले लेखेको रचना तथा सामन्ती राज्यसत्ताका इतिहासमा तामाङ जातिलाइ ठग्नु ठगेको छ । तामाङ जातिलाइ मात्र होइन सिङ्गो मुलुकको आदिवासि जनजाति तथा नेपाली अहंकारवादलाइ बढाइ चढाइ गरेर कथित इतिहास लेखेका छन् । त्यो सत्ताधारी र सेन तथा विष्ट राजालाइ, गोखामा मगरका राजालाइ, दोलखा र काठमाडौमा नेवारका राजालाइ, पुवमा राइ र लिम्बुका राजालाइ हराएको इतीहास लेखेको छ । तर ती जातिहरूकोभन्दा बढि जनसंख्या भएको, काठमाडौ उपत्यकाको तत्कालिन मल्ल रज्य याम्बु (काठमाडौ), हेराङ (पाटन) र खोपाङ (भत्तपुर) को वरिपरि कैयैं किपट र कविलाहरूमारहेमा स्वतन्त्र उदय हुनुपूर्ब नै वाइबा, रूम्बा, बल, ग्हीसीङ आदि थरका तामाङ राजाहरू र राज्य अस्तित्वमा थिए । तामाङ राज्य र राजाहरूको बारेमा तामाङहरू मैखीक रूपमा अभै भनिरहेका छन् यो यो ठाउंमा फलानो राजा थियो । ती राजाकादरवारका अस्तित्वहरू र भग्नावशेषहरू विभिन्न तामाङ किपटहरूमा छरिएर रहेको भेटिन्छ । ताम्बा अथात मैखिक इतिहास परम्पराबाट पछिल्लोचरण्ामा तामाङ लिपिमा लामा बैद्ध धम लिपिबद्ध तामयीग लिपिमा भएकादोङराप, पराप, केराप अादि वंशावलिहरू, उत्पत्तिका नाम्थरहरू, हाम्रा, जीक्तेन तामछ्योअी, रूअीछेन च्योप्गे, कुक्पाखा छ्याअी, तामाङ च्युनीला ठङुसा थेन वब्सा अादि हस्त लिखित पुस्तकहरू पाइएको छ । तापनि तामाङ जातिको बारेमा लेखेको भन्दा कयैं गुण्ा बढि सूचनाहरू मैिख क परम्परामै संरक्षित रहेको पाइन्छ । यही परम्पराकोमाध्यमबाट तामाङहरूले एक पुस्ताबाट अको पुस्ता सादै अाजसम्म जे जस्तो अवस्थामा भएपनि तामाङकोइतिहासलाइ बचाएर ल्याएका छन् । मैजुदा मैिखक र भग्नावशेषको रूपमा पाइएका प्रमाण् तथा तथ्यहरूको वैज्ञानिक अनुसन्धान, अध्ययन, उत्खनन, िवश्लेष्ाण्, लेखन जस्ता कायहरू अाथिक एवं प्रावधिक रूपले पनि वतमान द्रिरद्रावस्थाका तामाङ समाजको क्षमता र वशंमा तामाङ समाजको क्षमता र वशंमा छैन भने हिन्दु सामन्ती राज्यसत्तालाइ त्यसको कुनै चासो र मतलब छैन । जसलेगदा अाज तामाङ जातिको सामाजिक इतिहासका हाम्रा महत्वपुण् भैतिक सम्पदा , निधिहरू तथा मैखिक सम्पदाहरूदिनानुदिन, अाजभन्दा भोलि भन्दा पसि हुदै अवशेषहरूको पनि अवशेषको रूपमासधै भग्नावशेष्मै रहन बाध्य छन् । तापनि अाज हाम्रो सामु विभिन्न देशका थुप्रै अन्वेष्कहरूङ समाजसशास्त्री, भाष्ाशास्त्री, मानवशास्त्री, प्रागैितिहासिकएवं पाष्ाण् पुरातत्व विज्ञहरूले अध्ययन, अनुसन्धान उत्खनन् गरेर पत्ता लगाएका तथ्यहर, शोधपत्रहरू विदेशी भाष्ाहरूमाबग्रल्ति रहेका छन् । अब ती विदेशी भाष्ाहरूमा भएका तामाङ जातिका वारेमा लेखिएका, रचिएका अभिलेखहरूसंगालेर या संग्रह गरेर अापनो भाष्ामा, पुनअध्ययन तथा विश्लेष्ाण्ा गरी भावि तामाङ सन्तानहरूलाइ पुखाको इतिहासपुनलेखन गरी नया इतिहासको सृजना गरेर भएपनि सन्तोष्ा लिनुपने छ । त्यो नया इतिहास लेख्ने दायित्व अाज तामाङजातिको संघ तथा नव सन्ततिहरूको थाप्लोमा अाइपरेको छ । तामाङ इतिहाससंग सम्बन्धित शब्द तथा अथयहा मुख्यतया तामाङहरूको इतिहासका मैखिक अव तामाङ इतिहासःरचना गरिएका इतिहासहरूले तामाङ जातिलाइ यहीकाल खण्डमा, यही देश र प्रदेशबाट वतमान तामाङहरूको आदिम थलो रहेको भुभागहरूसम्म आएको किटानि गरेर कसैले भन्न सकेको वा प्रमाणीत गन सकेको छैन । तामाङहरू आफुलाइ नेपालको भूमीपुत्र आदीवासी जाति भनेर गव गदछन् । यस्तो नेपालकै एक आदिम पुरानो जाति तामाङको इतिहासलाइ नेपालदकाएक अादिम पुरानो जाति तामाङको इतिहासलाइ नेपालका शासकहरूले उल्लेख तथा महत्व दिएको पाइदैन । तामाङ जाति, तामाङ राज्य वा अधिराज्य र राजाहरूको वारेमा नेपालको प्राचिन, पुर्ब लिच्छवि काल, उत्तर लिच्छवि काल, मध्य तथा आधुनिक नेपालको इतिहासमा उल्लेख गरेको छैन । नेपालका शासक जातिहरूका तामाङहरूलाइ राजनितिक, आथिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, धामिक, शैक्षीक, भाषिक आदिमा मात्र नभए इतिहासको तहसनहस, शोषण दमन र उत्पीडन गरी आएका छन् जो वर्तमानसम्म निरन्तर चलिरहेकै छ । सत्ताधारि जातिका इतीहासकार तथा मानवशास्त्री, समाजशास्त्री, भाषाशास्त्रीहरूले लेखेको रचना तथा सामन्ती राज्यसत्ताका इतिहासमा तामाङ जातिलाइ ठग्नु ठगेको छ । तामाङ जातिलाइ मात्र होइन सिङ्गो मुलुकको आदिवासि जनजाति तथा नेपाली अहंकारवादलाइ बढाइ चढाइ गरेर कथित इतिहास लेखेका छन् । त्यो सत्ताधारी र सेन तथा विष्ट राजालाइ, गोखामा मगरका राजालाइ, दोलखा र काठमाडौमा नेवारका राजालाइ, पुवमा राइ र लिम्बुका राजालाइ हराएको इतीहास लेखेको छ । तर ती जातिहरूकोभन्दा बढि जनसंख्या भएको, काठमाडौ उपत्यकाको तत्कालिन मल्ल रज्य याम्बु (काठमाडौ), हेराङ (पाटन) र खोपाङ (भत्तपुर) को वरिपरि कैयैं किपट र कविलाहरूमारहेमा स्वतन्त्र उदय हुनुपूर्ब नै वाइबा, रूम्बा, बल, ग्हीसीङ आदि थरका तामाङ राजाहरू र राज्य अस्तित्वमा थिए । तामाङ राज्य र राजाहरूको बारेमा तामाङहरू मैखीक रूपमा अभै भनिरहेका छन् यो यो ठाउंमा फलानो राजा थियो । ती राजाकादरवारका अस्तित्वहरू र भग्नावशेषहरू विभिन्न तामाङ किपटहरूमा छरिएर रहेको भेटिन्छ । ताम्बा अथात मैखिक इतिहास परम्पराबाट पछिल्लोचरण्ामा तामाङ लिपिमा लामा बैद्ध धम लिपिबद्ध तामयीग लिपिमा भएकादोङराप, पराप, केराप अादि वंशावलिहरू, उत्पत्तिका नाम्थरहरू, हाम्रा, जीक्तेन तामछ्योअी, रूअीछेन च्योप्गे, कुक्पाखा छ्याअी, तामाङ च्युनीला ठङुसा थेन वब्सा अादि हस्त लिखित पुस्तकहरू पाइएको छ । तापनि तामाङ जातिको बारेमा लेखेको भन्दा कयैं गुण्ा बढि सूचनाहरू मैिख क परम्परामै संरक्षित रहेको पाइन्छ । यही परम्पराकोमाध्यमबाट तामाङहरूले एक पुस्ताबाट अको पुस्ता सादै अाजसम्म जे जस्तो अवस्थामा भएपनि तामाङकोइतिहासलाइ बचाएर ल्याएका छन् । मैजुदा मैिखक र भग्नावशेषको रूपमा पाइएका प्रमाण् तथा तथ्यहरूको वैज्ञानिक अनुसन्धान, अध्ययन, उत्खनन, िवश्लेष्ाण्, लेखन जस्ता कायहरू अाथिक एवं प्रावधिक रूपले पनि वतमान द्रिरद्रावस्थाका तामाङ समाजको क्षमता र वशंमा तामाङ समाजको क्षमता र वशंमा छैन भने हिन्दु सामन्ती राज्यसत्तालाइ त्यसको कुनै चासो र मतलब छैन । जसलेगदा अाज तामाङ जातिको सामाजिक इतिहासका हाम्रा महत्वपुण् भैतिक सम्पदा , निधिहरू तथा मैखिक सम्पदाहरूदिनानुदिन, अाजभन्दा भोलि भन्दा पसि हुदै अवशेषहरूको पनि अवशेषको रूपमासधै भग्नावशेष्मै रहन बाध्य छन् । तापनि अाज हाम्रो सामु विभिन्न देशका थुप्रै अन्वेष्कहरूङ समाजसशास्त्री, भाष्ाशास्त्री, मानवशास्त्री, प्रागैितिहासिकएवं पाष्ाण् पुरातत्व विज्ञहरूले अध्ययन, अनुसन्धान उत्खनन् गरेर पत्ता लगाएका तथ्यहर, शोधपत्रहरू विदेशी भाष्ाहरूमाबग्रल्ति रहेका छन् । अब ती विदेशी भाष्ाहरूमा भएका तामाङ जातिका वारेमा लेखिएका, रचिएका अभिलेखहरूसंगालेर या संग्रह गरेर अापनो भाष्ामा, पुनअध्ययन तथा विश्लेष्ाण्ा गरी भावि तामाङ सन्तानहरूलाइ पुखाको इतिहासपुनलेखन गरी नया इतिहासको सृजना गरेर भएपनि सन्तोष्ा लिनुपने छ । त्यो नया इतिहास लेख्ने दायित्व अाज तामाङजातिको संघ तथा नव सन्ततिहरूको थाप्लोमा अाइपरेको छ । तामाङ इतिहाससंग सम्बन्धित शब्द तथा अथयहा मुख्यतया तामाङहरूको इतिहासका मैखिक अवशेष्ाहरूलाइ अापुले सुने, देखेको र स्वदेश तथा विदेश अन्वेष्ाकहरूकोविभिन्न पत्र पत्रिकामा लेखादि तथा पुस्तकादिमा विभिन्न रूपमा प्राप्त सूचनाहरूको अाधारमा तामाङ जातिकोउत्पत्ति, उद्गगम् इतिहास र मैखिक रूपमा रहेको तामाङ अधिराज्य र राजाका इतिहासहरूलाइ समेटिएको छ । नेपालकाविभिन्न कालका तामाङहरूको सानातिना घटनात्रमहरूलाइ तथा रीमठीम, अाथीक लगायत अन्यपक्षहरूलाइ छाडेरयहा खासगरी उत्पत्तिबारे संक्षिप्तमा र तामाङ राजा र राज्यको मैखिक रूपमा संरक्षित रहेको सारहरूलाइसंगालेर प्रस्तुत गरीएको छ । तामाङ जातिका राज्य अनि राजाहरूको इतिहास खोज्न तथा बुभ्न पदा वारम्बारदोहोरिने र सुनिने तामाङ भाष्ाका शब्दहरू परिभाष्ा तथा तामाङ भाष्ामा खूल्ने अाउन खथ विस्तार प्रस्तुत गरिएकोछ । छ । रहेको१_ तामाङ२_जोङ३_ग्रोङ रोङ तमु४_याम्बु काठमाडैं नेपाल५_ग्ले ग्लेसा ग्याब्लो ग्याल्सा६_कानी र मुमी मुल्मी१_ तामाङनेपालको ६० भन्दा बढि अादिवासी जनजातिहरूमध्ये एक महत्वपण् अादिवासी जाति तामाङ हो । तामाङ भाष्ा बोल्नेहरूलाइ तामाङ भनेर चिनिन्छ । नेपालमा डम्पु, टुङना, मुचुङगा र सेलोभन्नाले तामाङ जातिलाइ बुभाउछ । अनि यो जातिको चिनारीको रूपमा अापनै घर बुना सुतीको स्यामालुगिं जस्तो परिया, ग्या, गाबरको, ग्या तोकरोक, उनी राडी, पाखी स्योल्दो सुकाअी लुकुनी, पेङ्का अल्लोको घरबुनालुगा अनि लोक्ताबाट हाते कागज बनाउने, जंगली निगालोबाट नाङ्लो, डोको, थुन्से, नाम्लो बुन्ने, थाङ्का चित्रकला, मकुण्डो खोप्ने मास्क, आदि मैलिक पेशाहरू रहेको छ । तामाङ शब्दको अथबारे विभिन्न व्यात्तिहरूले आ-आपनैमनगढन्ते कुराहरू आएको हुदा यहा तामाङ शब्दको अथ, प्रयोग, एेतिहासिकता र व्यापकता आदि वारे निम्न अनुसारचचा गरिएको छ । तमङ तामाङ शब्दको इतिहास र प्रयोगतामाङ शब्द मुख्यतया नेपालको राजधानि वरिपरि घेरिएर घना बस्ती भएको नेपालमा प्रथम अाबाद गने मंगोल मूलकोमानव जाति वा समुदायलाइ बुभाउन प्रयोग भइ अाएको छ । तामाङहरूले आपनो समाज वा समुदायमाभ आपनो परिचय तामाङ भनेरै चिनाएको पाइन्छ । त्यसो त, तामाङ शब्दको प्रयोग कहिलेदेखि भएको रहेछ हेरैं । विदेशी विद्धान म्याक्डोल्डका अनुसार हालको मुस्ताङ जिल्लाको गुन्थाङ जो पुराङ राज्यको एक भाग थियो । त्यहाका राजा बुम देंगोन जसले सन् १२५३ मा देखि १२८० सम्म राज्य गरेको थिए । उनको वंशावलीमा तल्लो मुस्ताङमा रहेका से मोन शेरिब अधिराज्यका तामाङहरुलाई दबाउन मूत्तिनाथमा किल्ला बनाउन लगाएको बृतान्त उल्लेखित छ । सो वृतान्तले तामाङ शब्दलाइ जातिवाचतशब्दको रूपमा प्रयोग भएको तथ्यले तामाङ भन्नुमा गव गने तामाङहरूलाइ दबाउन मूतिनाथमा किल्ला बनाउन लगाएको वृतान्त उल्लेखित छ। सो वृतान्तले तामाङ शब्दलाइ जातिवाचत शब्दको रूपमा प्रयोग भएको तथ्या उजागर गरेका छन ।
Bijyu Bijyu १२:०७, १० अक्टोबर २०१६ (युटिसी(UTC))
२ विकिथन-५ (संग्रहः२०१६) मा स्वागत् छ ![सम्पादन]
समस्त नेपालीहरुको महान चाड विजया दशमी, दिपावली तथा छठको अवसर पारेर विगतका वर्षहरूमा जस्तै विकिमिडिया समुदाय नेपालले २०७३ असोज १५ (घटस्थापना) देखि कार्तिक २१ (छठ) सम्म पाँचौं नेपाली विकिथन कार्यक्रम आयोजना गरेको छ ।कृपया यहाँको सक्रिय सहभागीताका लागि हार्दिक निमन्त्रण गर्दछौं ।
विकिथन-५ आयोजन समितिका सदस्यहरूको तर्फबाट Nabin K. Sapkota (वार्ता)--MediaWiki message delivery (कुरा गर्ने) १३:३८, २ अक्टोबर २०१६ (युटिसी(UTC))
३ शिव लिङ[सम्पादन]
शिव लिङ के रहेछ, यसको इतिहास बारेमा केही चर्चा गराउनेछ । यसको धेरै चर्चा गरिएको छ हिन्दु धर्मशास्त्रमा । शिव लिंङ ज्योति लिङ भनेर पुजा गरिन्छ हिन्दु धर्ममा, शिव महादेव ले अविस्कार गरेर होला आज धेरै चर्चामा छ । शिव लिङ महिलाहरूलाई अति प्रिय छ । शिव लिङ ज्योती लिङ मंगोल समाज कमै भेटिन्छ । ऋषि बिज्ञान बैज्ञानिक र इतिहासमा शिवको फरकफरक चर्चा भेटिन्छ । शिव लिङ एउटा ढुङ्गा धेरै मेहनत गरेर बनाएको हुन्छ । यो लिङ मंगोल का राजाले बनाएका हु । त्यो बेलाको युगमा रातमा बत्ती बाल्न र भोजन बनाउन तेल घ्यू प्रयोग गर्थे । जंगलमा वनस्पतिको तेल बनाउन धेरै अनुसन्धान भएको बेला कुनै पनि राजा र ऋषि कसैले बनाउन सकेन । त्यस बेला भगवान शिव स्वयम् लिङ जस्तो देखिने ढुंगाको चुच्चो लामो मोटो चिप्लो चिल्लो र केहि तलतिर भागलाई वरिपरि अलि उठेको बीचमा लिङ भएको र हेर्दा खेरी पनि बिचित्र देखिने आकारको लिङ बनायो । जङ्गल गएर ठुलो रुख काटेर गोलो मोटो काठ लीए आयो । त्यस गोलो काठको बीचमा एउटा दुलो बनाएर ढुंगाको लिङ भित्र छिर्ने गरि चिल्लो बनाएको हुन्छ । यसरी बनाएको काठको दुलो र लिङ, महिला र पुरुष पनि भन्थे । जङ्गल बाट घ्यू तेल आउने बनस्पति लिएर, त्यसलाई घाममा सुखा गरि धुलो बनाएर, फेरि त्यसलाई आगोमा तताउने र अलि तातो भए पछि धुलो बनस्पति एउटा कपडामा राखेर पोको पर्ने र लिङका टुप्पोमा राख्ने, काठको दुलो घोप्टो परेर लिङ माथी राख्ने । लिङ माथी राखेर काठ बेसरी थिच्नु पर्छ । थिचिएका लिङ, काठ र बीचमा वनस्पति बेसरी थिचेर तेल निस्किन्छ । लिङ, काठ बनस्पति र तोरिको तेल निकाल्ने ठाउँमा आईमाई स्त्री धेरै यौन उत्तेजित हुन्छ र लिंग बिपरित भनेको अर्थ सुनेको पनि छ । यसरी तेल निकाल्ने ठाउँमा पुरुषलाई निषेध गरिन्छ । त्यसैले शिव र पार्वती धेरै चर्चा छन । कयौं शताब्दी बिते पनि शिव भगवान्ले बनाएको लिङ र ढुंगानाको खम्बा गरेको ठाउँ आजसम्म छ । पशुपतिनाथ मन्दिरको माथी चौउरमा केही समयसम्म चिर्न रूपमा देखिएको थिए । हाम्रो मंगोल पुर्खा तामाङ्ग समाजमा यसरी बनाएको लिङ र काठको दुलो, तामाङ्ग भाषामा कोल भनिन्छ । कोल व्हाबा र कोल मम्मा पनि भने गरिन्छ यसको अर्थ हो स्त्री र पुरुष बुझिन्छ । हिन्दु ग्रन्थमा यसलाई शिव भगवान्ले महिला पुरुषको सृष्टि गरेको भनेर लेखेको भेटिन्छ । ढुङ्गा ढुंग्रो जस्तो दुलो बनाएर त्यसमा मकै गहुँ हालेर लिङ राखेर गुमाएर पिठो पनि बनाउने गर्थे । चेलीबेटी तेल निकाल्ने ठाउँमा माइती र पुरुषलाई निषेध गरिने चाल्न केही बर्ष सम्म तामाङ्ग समाज भेटिन्थे । त्यो बेलामा बनाएको लिङ विकसित हुँदै चर्चामा हुनु तीन कारण छ । १ बालक, रुद्राक्ष २ जोबन, लिङ 3 मृत्यु, महादेव, यो तीन महिमा भित्र अलगअलग विशेषता लुकेको छ । यो तिन महिमा धेरै चर्चित भएर होलान् शिव भगवान भनेर पुजा गरिन्छ ।
Bijyu Bijyu १२:०६, १० अक्टोबर २०१६ (युटिसी(UTC))
Bijyu Bijyu १२:०८, १० अक्टोबर २०१६ (युटिसी(UTC))
५ बालक रुद्राक्ष[सम्पादन]
रुद्राक्ष के हो ? रुद्राक्ष ले भगवान् शिव कसरी एक शक्ति बनाए ।
५.१ मृत्यु महादेव[सम्पादन]
भगवान् शिव मृत्यु पछि किन भुत र देवता भए ।
६ तामाङ इतिहास हेर्दा[सम्पादन]
सन् १७३९ मा गोर्खाका राजा नरभूपाल शाहले पहिलो पटक नुवाकोट आक्रमण गर्दा धादिङ सेम्जोङका तामाङ राजाद्वारा नरभूपाल शाहका विरुद्ध कटुन्जे र सामरीका बीचमा लडाइँ गरेका थिए । उक्त लडाइँका कारण नुवाकोट आक्रमण असफल भयो । पछि सेमजोङका तामाङ वाइवा राजासँग वार्ता र छलफल गर्ने भनी गोर्खाका राजाद्वारा धादिङको यावेङ खोलाको बगरमा बोलायो । चतुर र षड्यन्त्रकारी शाह राजाले झाडी र सुकेको पात भित्र हतियार लुकाई बसेका थिए भने तामाङ राजालाई निःशस्त्र उपस्थित गराइएको थियो । त्यसपछि षड्यन्त्रपूर्ण तरिकाले तामाङ राजालाई मारियो । वि.सं. १८१३ देखि १८१९ सम्म काभ्रे तिमाल राज्यका तामाङ राजा ह्रिन्जेन दोर्जेका सेनाहरूले दुई पटकसम्म गोर्खाको फौजलाई नराम्रोसँग परास्त गरेका थिए । वि.सं. १८१९ आश्वीन २ गते शान्ति र मिला-पत्रको सन्धि गर्ने निहुँमा तेमाल बेसीस्थित कोशीको किनारमा निःशस्त्र बोलाई बालुवामा लुकाई राखेको हतियार प्रयोग गरी अमानवीय र षड्यन्त्रपूर्ण ढंगले ह्रिन्जेन दोर्जेको हत्या गरेका थिए ।
तामाङ राजा हरु मध्य ह्रिन्जेनदोर्जेको हत्या सबै भन्दा अन्तिम पटकमा सफल पारेका थिए । दरवार निकै उचाइ डाँडामा भएको हुदा आक्रमण गर्न नसके पछि मित लाउने निहुँ पारी तेमालबेसी कोसीको बगरमा बोलाइएको थियो ।राणा हरुको आदेशमा खटिएका पृथ्विनारायन साह का सेना हरु ले बालुवा मुनि तरवार लुकाएर राखेका थिए ! तामाङको राजा र सेना त्याहा भेला हुन साथ अन्दधुन्द एका एक बालुवा मुनि बाटा हतियार झिकि प्रहार गर्न थालेका थिए । राजा घोडामा थिए छल्दै भाग्ने क्रम मा उहाको पहिले औला काटीएको थियो ।केहि छेणमै टाउको पनि काटेर खोलामा बगाई दिए भिडन्त सके पछि रानी आइन र खोज्दै जादा राजाको खोजि गर्दै जादा पानीको दह माथी राजाको टाउको तैरिदै गरेको अवस्थामा भेटे पछि रानीले पनि त्यही डुबेर आत्मा हत्या गरेकी हुन । जुन औला काटिएको त्यो ठाँउलाई अहिले पनि औलाटार नै भनेर चिनेको रहेछ । नुवाकोटको ककनीमा रुम्बा राजा, पन्चकन्यामा घले राजा, बेतिनीको नाम्सापुरान र गोल्फुमा घ्लान राजा, जिम्नाङमा ल्हो राजा, राउतबेशी नयाँ छेपारमा थिङ राजा, रसुवाको भार्कुमा मेवाङ घले राजा, गोल्जुङ, गत्लाङ, सिम्बन्दी र नुवाकोटको लच्याङमा गोले राजा थिए । ती स्थानहरूमा रहेको तामाङ राजाहरूको दरबारको अवशेष अहिलेसम्म पनि रहेको छ । त्यस बेलाका लच्याङका गोले राजा र बेतिनी गोल्फुका राजा भिरसिंग ग्लानले पृथ्वीनारायण शाहका सेनालाई नराम्रोसँग परास्त गरेका थिए । पछि मित लगाउने र सम्झौता गर्ने बहानामा चौघडामा निःशस्त्र रुपमा रहेका गोले राजाको अमानवीय ढंगले हत्या गर्यो ।
७ याम्बु[सम्पादन]
आखे मेम्मेको मौखिक इतिहास
याम्बु नामकरण हुनुभन्दा पहिले हामी देबीदेवता र मानव बिच एक अर्कोमा सम्बन्ध राख्ने युगमा थियोे । यो ठाँउमा केही मानव बस्ती थिए । त्यो बेलको मानव जङ्गलमा शिकार गरेर जिबन गुजारा चलाउने गर्थे । यहाँ एक गरीब टुहुरा थिए , उसको कोही आफन्त नभए पनि एकलै मागेर दिन गुजारा चल थे । गरीब टुहुरा ठुलो हुदै गयो, गाउँलेहरु सिकर गर्न जङ्गलमा गएको देखेपछि उनीहरुको पछिपछि गए अनि लुकेर हेरियो शिकारीले पानीमा पासो राखेको देख्यो, र गाउँमै फर्केर रातभरि सोच्दै बस्यो । भोलिपल्ट बिहान् उठेर पानीको कुवामा गयो र उसले पानीमा पासो राख्यो । दिनभरि कुरेर बस्यो शिकार परेनन्, केहि नखाई बिहानैदेखि बसिरहेयो भोकले छट्पटीन रहे । निराश भएर छट्पटीएको टुहुराले एक बार डाँडा तिर हेरेपछि केही पन्छी उडेर आएको देखे र त्यसमध्ये तीन पन्छी अलग्गै छुट्टीएर पानी कुवा भएको ठाउँमा आयो । स्वर्गबाट स्वर्गालोक राजा पन्छीको अवतार भएर राजा, रानी, र राजकुमारी पानी खान आयो । राजकुमारीलाई धेरै तिर्खा लागेको थियो । पिता र आमाले पासो देखेर भन्यो छोरीलाई, छोरी कुवामा पासो राखेको रहेछ मनुष्यले नजाउ भन्यो, तर छोरी तिर्खाले मर्नु लागेको पानी देख्नेबित्तिकै कुवामा पस्यो र पासोमा पार्यो । टुहुराले राखेको पासोमा स्वर्गको राजकुमारी परेपछि टुहुरा खुसीले कराउँदै मैले पनि सिकार परे भन्दै समात्नु पुगे, तर यो राजकुमारी भनेर थाहा थिएन । स्वर्गको राजा मानव भेषमा आएर भन्यो । हे टुहुरा मेरो छोरीलाई केहि नगर , भन के चाहन्छ म दिन तयार छु, म स्वर्गको राजा हुन्,यो मेरो छोरी राजाकुमारी हो केहि नगर । त्यो टुहुराले राजाकुमारीलाई धेरै मनपरएछ केही बेर हेरिरहे । टुहुराले भने तपाईंको छोरी मलाइ सातौ दिनसम्म खेल्न दिनुस र साता दिन पछि लैजानु भन्यो । राजाले भने हुन्छ खेल्नु मेरो छोरीलाई केही दुख नदिनु । सातौ दिनको मध्यरातमा लिन आउने छु, भनेर राजा स्वर्ग तिर गयो ।
अनि टुहुराले राजाकुमारीलाई लिएर गाउँको बाटो हुदै आउँदै गर्दा रात भए । एउटा ठुलो मैदानमा पुगेर , अनि टुहुराले भने एकछिन यहाँ बस्नु तिमीलाई थकाइ लाग्यो होला भने, राजाकुमारीले पनि हुन्छ भने । दुबई जान कुराकानीगर्दै बस्यौं टुहुरालाई निन्दा लग्यो, टुहुराले राजकुमारी म तिम्रो काखमा एकछिन सुत्छु भने राजाकुमारीले पनि हुन्छ भने । राजाकुमारीको काखमा टुहुरा सुतिरहे केही छन पछि उ निदाए । टुहुरा निदाए पछि केही थाहा भएन टुहुरालाई, बिहान् उठेर हेर्दा उ एक ठुलो दरबार भित्र थियो । उ अचम्म भयो र यता उति दरबारलाई हेरिरहे र आफ्नो शरीरमा हेर सुनैसुने र चाँदीले भरेको देखेर सोच्न थाल्यो यो सपना त होइन ? अनि राजाकुमारीले भने, हे टुहुरा यो सपना होइन, यो हाम्रो मेहेल दरबार हो, तिमि यो दरबारको राजा हो । टुहुरा राजा बाहिर निस्केर हेर्दा मान्छेको भीडले भरेको देखे । सबैले टुहुरालाई देखेपछि भिडको हल्ला चुपचाप भयो, एक जनाले भन्यो :-
तँ ज्याबी मारमोहि, याम्ब, ।। यसको अर्थ हो, कति राम्रो गरगहना लगाइएको ।
तँ ज्याबी यम्ब्गुईला, याम्ब ।। यसको अर्थ हो, कति राम्रो लुगा लगाइएको ।
यो आवाज सबैको कानमा पुग्यो । टुहुराले गरीब दुखी नाङ्गोलाई यम्बगुईला दिए, टुहुराले भने सबै बस्तीलाई बोलाउ । बोलाउन गए :-
राजाचे याञ्गा याम्बुरी खो खोरो ।
याम्बुखोरो ।
याम्बुखो । ।
याम्बुरी । ।
अर्थात् :- राजाले भनेको छ यहाँ सबै जानलाई लुगा लगाउनु आउनु, आउनुपर्छ, आउनुहोस्, आउनुपर्यो, ।
यो याञ्गा यम्बगुईला याम्बुरी खो भने शब्दबाट याम्बु हुन पुग्यो भनेर मेरो पुर्ख पुख्र्यौली देखि सुनाउँदै अएको यो ( History ) कथा आज मैले लेख्दै छु । तर आज भोलि यो कथा सुन्ने कोहि हुदैन, किन ? किनभने हामी अहिले एक्काइसौं को बैज्ञानिक युगमा छु । बैज्ञानिकले हरेक प्रकार चमत्कार अविस्कार गरेको छ । हामी त्यस् चमत्कार भित्र रमाउनु र हाम्रो इतिहास कथाहरू हराइरहेका छ । पहिले पू्र्खाहरुको पेशा थियो भैसी भेठ बाख्रा गोठ, यहीँ गोठबाट मैले हाम्रो तामाङको इतिहास र कथा पाइयो । हाम्रो पुर्खालीहरु पनि यहीँ याम्बुको वासिन्दा थिए । तामाङ्को इतिहास किन इतिहासको पानामा नभेटेको, तामाङ्को इतिहास थियो । तामाङ्को इतिहास मेटाउनुको अर्थ के थियो ।
स्वर्गको राजकुमारीले सातौ दिन टुहुरालाई राजा बनाए र साता दिनपछि राजाकुमारीले भने आज रातको मध्यम्मा स्वर्गबाट मेरो पिता मलाई लिन आउने छ। हे टुहुरा मलाई तिमीले सदाका लागी मागेको भए मेरो पिताले दिने थियो तिमीले साता दिनलाई मागे, आजको रातमा पुरा हुन्छ । मेरो पिता स्वर्गको देवदहहरुका राजा परमेशवर हो । म परमेशवर छोरी हु भन्यो र रातको मध्यम हुन केही शेष बाकी थियो । राजाकुमारीले भन्यो तिमी आज रातभर जागरण बस्नु भन्यो । तर टुहुरालाई एकदम निन्दा लाग्यो र टुहुरा ले भने पिताजी आउने बेलामा मलाई उठाउनु अहिले म सुत्छु
मध्यरातमा स्वर्गबाट परमेशवर राजा र ठुलो संख्यामा परमेशवरको सेना, हात्ती गोडा लिएर बाजागाजा बाजाएर आयो । राजाकुमारीले टुहुरालाई उठए तर उठेन, निद्रामा छ सबैले उठ्यो उ उठेन, कानमा तेल हाले उठेन, मध्यम रात भयो । राजाकुमारीलाई पिताले अब हीन छोरी जाने साम्य भयो भने । टुहुरा नउठेपछि राजाकुमारीले आफ्नो हाताको औँठी उसको कपडामा कसैले नदेखिने गरि बनेर राखी दिए र राजाकुमारी गयो स्वर्ग्मा टुहुरा सुतिरहेको थियो । भोलिपल्ट टुहुराको निद्रा खोलेर हेर्दा ठूलो पाङ साङमा सुतिरहेको थिएन । पहिले जस्तै गरिब टुहुरा बेसहारा थियो ।
बिहान् उठेर खोजिरहे कहिँ भेट्न् , सबै जान जम्मा भए । टुहुरा राजाले भने तपाईहरु कहिँ देख्नु भो भन्यो, तर कसैले देखे छैन भने । राजाले सबैलाई आदेश दियो खोज्नु भनेर , परमेशोवरको छोरी जहाँ भए पनि खोज्नु । परमेशोवर छोरीले बिहान् फेमार बालेर पुजा गर्थे । ( पिठो र घिउ मुछिएर बाल्नेलाई फेमार भनिन्छ ) यो फेमार बाल्ने चलान तामाङ जातिमा अहिले कामै भेटिन्छ । हराउँछ यो चलान अहिलेको युगमा । त्यसपछि जाने जानेहरुले फेमार बलेर भने :-
लो परमेशोवर गाङ सोयोङ
खन मुलेनो बाल्ङ बुलुङ्चे ।
या तेङ चेनच्चे नोध्ह
थाँलो लो परमेशोवर । । अर्थात, हे भगवान डाँडा, र खोल जहाँ भए पनि किरा, फटेङ्रो, बाघ भलो जनावर ले केही नगर ।
सबै जान फेमार बालेर खोज्न गए । टुहुरा राजा पनि खोज्न गए कहिँ भेट्न् देन हप्ता महिना बित्यो । राजा निराश भए र एक दिन खोज्दै जाद नोबे गाङ् जोमा ( नागार्जुन ) पुग्यो । यहाँ एक ठुलो रुखको छायामा थकान लगेर बसिरहे, केही छिन पछि दुईवटा नाग सर्प टुहुरा राजालाई आक्रमण गर्न आएको देखे र टुहुरा ले खुर्बा निकालेर टुक्राटुक्रा बनाएर नाग राजा सर्पलाई रुखको नजिक राखी दिए । रुखको माथी ढुकुरको दुईवटा बच्चा रहेछ, त्यही ढुकुरको बच्चालाई खान आएकोे थियो नागराजा । ढुकुरको बच्चाले त्यो टुहुरा राजालाई हेरिरहेको थियो र त्यहाँबाट उठेर गयो । ढुकुरको बच्चा डराएर बसेका थिए, केही बेर पछि बच्चाको आमा बाबु खान लिएर आए । डराएको दुईवटा बच्चाले खान नखाई पछि आमा र बाबुले सोधे खान किन नखाईको भने । बच्चाहरूले भन्यो आमा बाबु हामी भन्दा पहिले कति सन्तान जन्मेका थिए । आमा बाबुले भने धेरै जन्मेको थियो तर तिमीहरू ठुलो भएपछि हामीलाई छडी दिन्छ । बच्चाले भने आमा उ ताल हेर्नुस् र आमा बाबुले हेरेपछि यही नागले हाम्रो बच्चाहरूलाई खाने रहेछ भने । कस्ले मरे भने र बच्चाहरू भन्यो, एउटा मनुष्य आएकोे थियो त्यो मनुष्यले मरेको हो भने । त्यो मनुष्य कहाँ गयो को हो भने, र बच्चाले भने हामीले चिनेको छैन भर्खरै उतै तिर गयो ।
बच्चाको आमा बाबु गएर हेर्दा टुहुरा राजा देख्यो र सोधे, हे टुहुरा मनुष्य तिमीले नागराजालाई मरेको हो ? अनि टुहुराले भने हो मैले मरेको हो भन्यो । यो कुरा सुनेर् ढुकुरले भने, हे मनुष्य तिमीले हाम्रो छोराछोरी बचाएर ठुलो गुण गर्नुभयो । यो गुण हामी कहिले बिर्सने छैन । भन्न् के चाहनुहुन्छ हामी दिनेछौं, टुहुरा राजाले भन्यो मलाई परमेशोवरको छोरीसंग भेट्न् पाए हुन्थे अरु केही चाहेको छैन । दुबई ढुकुरले भने परमेशोवरको छोरीलाई भेट्न् स्वर्ग जानुपर्छ । टुहुरा राजाले भने जसरी हुन्छ मलाई स्वर्गको बाटो देखाउनु भने । ढुकुर दुबईले सोच्न थाले र भने,केही दिन रोक्नु पर्छ । टुहुरा राजाले हुन्छ भनेपछि दुबई ढुकुर बच्चाहरू र बाटो खर्च जुटाउनु गाए र केही दिनसम्म बच्चालाई खान पुग्ने खान बाटो खान जुटाए ।
खान जुटाएर भने हे मनुष्य हामी भोलि बिहान स्वर्ग तिर लग्ने छ । तर टुहुरा राजा भने कसरी र कहाँबाट जाने ? यही नोबे गाङबाट हामी दुई जान को पखेटामा राखेर उडाउने छ् भने । बिश्वास लागेन अनि भने, तिमी दुई यति सानो छ मलाई कसरी लगेर जाने । हे टुहुरा राजा तिमी चिन्ता नगर , तिमीलाई जसरी पनि लाने छ । यो खान राख्नु भोलि हमी स्वर्गको मध्यम बाटोमा पुग्छ त्यस् बेला हामी दुईलाई भोक लाग्नेछ र हामीले भोक लग्यो भनेपछि हामी मुख अ अ अ गर्नेछ त्यस बेला यो खान मुखमा राखे दिनुपर्छ । अनि भोलि भेट्ने भनेर गए अ आफ्नो बासस्थान ।
बिहान सबै जान तयारी भएर जम्मा भए र दुबई ढुकुरको पखेटा बीचमा टुहुरा राजालाई राखेर उडेर स्वर्गको बाटो गए । स्वर्ग जाने बैकुण्ठ पुगेपछि दुबई ढुकुरलाई भोक लाग्यो र भने भोक भनेर मुख खोलेर अ अ अ अ गरे ,एउटाको मुखमा गयो अर्को मुखमा गएन । एउटा लाई भोकले छट्पटी भयो अगाडी उड्न सकेन र तलतिर तलतिर हुँदै जमिनमा आयो । दुबई ढुकुर फेरि भन्यो, अब केही दिन पर्खनु हामी पहिले जस्तै खानेकुरा खोज्नु छ् र केहि दिन खानेकुरा खोजेर राखे । ( यहा हामी मरेपछि ढुकुरले बैकुण्ठ तरेर स्वर्गमा पुर्याउँछ भने चाल्न छ हाम्रो समाज ) त्यसपछि फेरि उठे स्वर्गम दुई ढुकुर बैकुण्ठ पुग्ने बेला फ़ेरि भोक लागे भने मुख खोलेर अ अ अ गर्यो । एउटाको मुखमा परे अर्काको मुखमा परेन फ़ेरि तलतिर झार्नु लग्यो । टुहुरा राजाले सोचे र आफ्नो हातको एक आउला काटेर मुखमा राखी दिए । त्यसपछि स्वर्गमा साझा पाखा पुग्यो र एउटा पानीको कुवामा रोक्यो । दुबई ढुकुरले भने हे मनुष्य राजा स्वर्ग यही हो, तिमी आज रातभर यो पानीको कुवामा बस्नुपर्छ । यहाँ राति जंगली जनावर पानी पिउन आउनेछ र जंगली जनावरले तिमीलाई खान सक्छन् । त्यसैले हामी एक मन्त्र दिनेछ यो मन्त्र बिहानसम्म तिमीलाई सुरक्षामा राख्नेछ भनेर मन्त्र दिए । भोलि बिहान परमेशोवरक छोरीको सेवकहरु राजाकुमारीको लुगा धुन यहाँ आउनेछ । त्यही राजाकुमारीको लुगामा तिम्रो केहि चिनो राख्नु कसैले नदेखिने गरि । ढुकुरले भने हामी गए आज जसरी पनि पुग्नुपर्छ बच्चाहरू भोकै होलान् भनेर गए । टुहुरा राजा रातभर मन्त्र गरेर पानीको कुवामा बसिरहे, बिहान् पाखा सेवकहारु कुनामा लुगा धुन आए, उ हेरिरहे राजाकुमारीको लुगा देखेपछि थाहा भयो यो राजाकुमारीको लुगा हो । टुहुरा राजाले भने म यो लुगा धुई देउ र त्यो सेवकले हुन्छ । अनि उसले चिनेको लुगा झिकेर धुयो । धुई सकेपछि भने हेर्नुस् यो लुगा राम्रो भए कि भएन भने अनि सेवकले राम्रोसग धुयको रहेछ सुक्न देउ भने । सुगए बसिरहे दिनभर कुवामा, सेवकहरु लुगा उठाएर गाए । टुहुरा राजा त्यस् कुवामा बसिरहे, राता भयो । उक्त राजा दरबारमा राजाकुमारीलाई हेर्न देवता लोकका राजाहरु आएको थिए । राजाकुमारीले देवताको राजाहरुसग एक बार चुन्नु पर्न सर्त पिता परमेशोरको थियो । रातभर राजाकुमारी नाच्ने प्रोग्राम थिए । दरबार भित्र राजाकुमारी नाच्न लुगा लगाउदै थिए । लगाउने बेला केही लुगामा झुन्डिएको देखे हेर्दा औँठी देख्यो कोषको औँठी भनेर हेर्दा उसले टुहुरा राजाको लुगामा बनेको औँठी रहेछ ।
अनि औँठी हेरेपछि आफ्नो रहेछ, उसले सोच्दै भने ए मनुष्य, ए टुहुरा तिमी कहाँ बाट आयो । राजाकुमारीले सेवक र पालेहरुलाई भने म एकचोटी कुवामा नुहाएर आउछ । राजाकुमारी कुदिर कुवामा पुग्यो र टुहुरालाई देख्ने सत् रुन थालिन् । राजाकुमारीले टुहुरालाई भने तिमी यहाँ किन आयो ? टुहुराले भने मैले तिमीलाई भेट्न् धैर्रे दुख कष्ट गरि आएको छु यहाँ । केहि बेरपछि राजाकुमारीको नाच्ने बेला भयो दरबारमा र भने टुहुरालाई तिमी मैले भने बमोजिम गर अनि सुन भने । म नाच्ने छु,मेरो नाच हेर्न संसारको देवताहरु जाममा हुदैछ । म नाच्दै गर्दै नाच्नमा अलमल्ल गरे जस्तो र नाच्न नजाने जस्तो गर्छु । मेरो खुट्टामा लठ्ठीले हने छ मेरो पिताले त्यसबेला म लार्छु र मरेको नाटक गर्छु । मेरो पिताले संसारको बैधेलाई बोलाए मेरो मुखमा औसधि खुवाउने छ तर् म मरेको नाटक गर्छु । त्यसपछि मेरो पिताले म लाई बचाउन एउटा घोषण गर्नेछ । पिताले भनेछन् मेरो छोरीलाई जो कसैले बचाउन सकिन्छ त्यहीँ ब्याक्तीसाग बिबाह गरिदिने भने छ ।
राजाकुमारी हतारहतारमा नाच्ने तिर लग्यो । दरबारमा नाचगान सुरु भयो । नाच्दै थिए राजाकुमारी केहि नजाने जस्तो गरे पछि पिताले लठ्ठीले खुट्टामा हाने,राजाकुमारी भुइँमा लडे मरेको नाटक गरे । संसारभरि को बैधेले औसधि गरे तर केहि लागेन औसधिले र सबै बैधेहरुले मरे भने । त्यसपछि पिताले घोषण गरे मेरो छोरीलाई जसले जिवित गर्न सकिन्छ त्यससँगै बिबाह गरिदेन्छु । कसैले जिवित गर्न सकेन सबै पछि हाडे । टुहुरा च्यात्तिएको लुगाफाटो लगाएर गरिब र लाठी टेकेर बहिरा बसिरहेका थिए । सबैले भने तिमी को हो । टुहुराले भने ए हजुर यहाँ केहि खान पाउछ म गरिबलाई, एउटा सेनाले भने यो गरिबलाई कस्ले यहाँ पठाए यसलाई बाहिर निकाल्नु । दरबारका सेनाहरु भित्र बाहिर सबै एक अर्को कुरा गर्दै थिए, राजाकुमारीलाई जसले जिवित गर्यो उसैसंग् बिबाह गरिदिने भने कुराकानी चल्दै थिए। त्यसपछि टुहुराले भने ए हजुर म संग पनि केही जराबुटी छ । म पनि कोशिस गर्छु अनुमाती पाउ भने तर सबै जान भने यस्तो गरिबीले के राजाकुमारीलाई बचाउने कस्तो कस्तो बैधेले ले सकिएन तिमीले के सक्छे मरेको मान्छ्लाई । फेरि टुहुराले भने एक छिन कोसिस गर्छु, यो कुरा राजाले पनि थाहा पाए ।
राजाले भने जे जस्तो गरिब भए पनि बोलाउनु । राजाक आदेशपछि सेनाहरुले टुहुरालाई राजाकुमारीको छेउमा लगे । टुहुराले केही बुठी निक्लेर एउटा डुंगामा घोट्एर थोपा थोपा मुखमा हालेपछि केही हातको औलाहरु चल्न थाले खुट्टा चले र अँखा खोलेर जुरुक्क उठेपछि भने पिताजी कस्ले मलाई जिबन दिए मेरो बिबाह उनीसँग गरिदिनु भने । पिताले पहिले घँषणा गरेको थियो जसले मेरो छोरी जिवित गर्न सक्छ उसँग बिहे गरिदिने । त्यसपछि टुहुरासँग बिहेको घँषणा भयी । तर कसैले यो बिहे मानेन, सबै देवता गान रुष्ट भएर गए । राजाकुमारी र टुहुरा को बिहे भयो र पितासँग आशीर्वाद लिन जाद पिताले भने तिमी दुबई को सन्तान कहिले नहोस् , स्वर्गको सम्पत्ति पनि बन्चित छ छोरी भने । छोरी तिमी मानवसँग बिहे भएको छ तिमीले मानव जिबन बिताउनु पर्छ, भनेर आशिर्वाद दियो र राजाकुमारीले लगेर गयो टुहुरालाई पहिले को ठाउमा पहिले जस्तै दरबार बनाए र राजा बनाए । कथामा भनिन्छ टुडिखेलमा दरबार थिए ? र बालाजुमा पानीको कुवा थिए ।
टुहुरा नाममाबाट टुडिखेल नाम भएको हो कि ! टुडिखेल केही बर्षसँम्म बि. स. २०३९ तिर कुर हो यहाँ केही दरबार भएको अनुमान गर्थे । केही दरबार्को जग र खम्बा सदीयौंदेखिको पुरानो हो भनेर अनुमान गर्थे सहिदगेट तिरको अगाडि । आजकाल यो टुडिखेल मैदान मात्र देखिन्छ । Bijyu ०९:५७, ११ अक्टोबर २०१६ (युटिसी(UTC))
८ नेपाल मंगोल इतिहास[सम्पादन]
नेपालल मंगोल समुदायको ऐतिहासिक चिनारी
आज भन्दा झण्डै २८ सय बर्ष अगाडिको नेपालको मंगोल समुदायको इतिहासको कुरा हो । नेपाल भन्ने हाम्रो देश (काठमाण्डौं) मा महादेव पार्वती भन्ने महाशक्तिशाली (प्राकृतिक शक्ति), ज्ञानी, धर्मात्मा र उद्धार हृदय भएको राजा रानी थिए । जसलाई हामी पारूहाङ र सुम्नीमा भनेर चिन्छौं । जो मंगोल समुदायको पुर्खाका सन्तान हुन् । मंगोल (मगर, तमाङ, तमु, राई, लिम्बु तथा अन्य विभिन्न नामले चिनिने हामीहरूलाई मूलवासी, आदीवासी जे भने पनि एउटै अर्थ हो । त्यही महादेव राजाले आज हामीले मान्दै आएका किराँत, बोन, प्रकृतिक धर्म, युमासाम धर्म, सामानिजम धर्मको राज्यमा सुरूवात गराउनुभएको थियो । जस्तै उदाहरणको लागी हामीले खाना खानु अधि तीन पटक सानोटुक्रा चढाउनु र कुनै किसीमको पेयपदार्थ पिउनु अघि पेय पदार्थलाई तीन पटक छ्योत गर्नु । यसको अर्थ हो पहिलो पुस्ता, दोस्रो पुस्ता (अहिलेको पुस्ता) र आउने पुस्तालाई सधै सम्झीनु भनेको हो । त्यस्तै अर्को फलाम वा अन्य धातुको त्रिसुल (Symbol) बनाएर बोक्नु र आफ्नो पुर्खाहरूको चिहानमा राख्नु । यसको अर्थ हो हाम्रो पहिलाको पुर्खा, अहिलेको पुर्खा र आउने पुर्खाहरू सधैनै आगोको ज्वाला बलेको झै बलिरहनु, चम्कि रहनु भनेको हो । महादेवको अर्थ ‘म’ भनेको मंगोल, ‘हा’ भनेको हाङ र देव भनेको देउता, देउ, देवा भनेर हाम्रो मंगोल समुदायका मातृभाषाहरूमा प्रयोग भएको हुन्छ । महादेव राजाको दरवार अहिलेको काठमाण्डौंमा रहेको पशुपतिनाथको मन्दिर हो र चिहान पनि हो । महादेवलाई उहाँको मृत्यु पश्चात त्यही पशुपतिनाथको मन्दिर वरीपरीनै गाड्नु भएको थियो । किन कि हाम्रो गाउँघरमा आज-भोली पनि धामी झाँक्रीको मृत्यु भए पश्चात नजिकैको जंगल वा स्थानमा लगेर गाड्ने र दाहसंस्कार गर्ने चलन छ । पशुपतिमा भएको कलि (अंशुबर्मा) को मुर्ती तमाङ्ग बल राजाको मुर्ती हो । जसलाई हामीले अंशु बर्मा भनेर चिनेका छौं, चिनाएका छन् । अंशु बर्माको नाम हाङसा बल हो ।
अंशु बर्मा (हाङसा बल) नेपालको २१औं किराँती (मंगोल) राजा हो । तेस्रो पटक नेपालको मंगोलहरूको बंशज र कुल छुट्टिने क्रममा राजा अंशु बर्माले त्यसबेलाका तिब्बतका ३३औं राजा सोङचाङ गोम्पोलाई पनि निमन्त्रणा गर्नुभएको थियो र यसै क्रममा राजा सोङचाङ गोम्पो नेपाल आइपुग्नुभएको थियो ।
अंशु बर्माको छोरी भृकुटीको विवाह तिब्बतको ३३ औं राजा सोङचाङ गोम्पो संग छैठौ सताब्दीको मध्य तिर (632 AD) मा भएको हो । तिब्बतमा भृकुटीलाई बल(बलस्या)भनेर पनि सम्बोधन गरेको र यसरी नै इतिहासमा पनि लेखिएको पाइन्छ । बल तमाङको १६० थर मध्येको एउटा थर हो । बलस्या भनेको तमाङ्गको बल थरको छोरी हो भन्ने बुझीन्छ । यस अर्थमा अंशु बर्मा (हाङसा बल) तमाङ्ग थियो भन्ने प्रष्ट हुन्छ । इन्द्रचोकमा भएको आकाश भैरवको मुर्ती नेपालको इतिहासमा लेखिए अनुसार नेपालको पहिलो मंगोल किराँती राजा यलम्बरको मुर्ति हो । नेपालको पहिलो राजा बङसासुर हुन् र बङसासुर राजालाई अहिलेको भारतबाट आएका गोपाल बंशका सेना भुक्तमानले जालझेल गरि हत्या गरेर शासन सत्ता हातमा लिए पछि भुक्तमानको बंशले ८औं बंश सम्म राज्य चलाए थिए । भुक्तमानको ८औं बंशज भुवनसिंहलाई बङसासुर राजाका बंशज राजा यलम्बरले लडाईमा हराउनुभए पछि यलम्बरले उत्पत्याका स्थित थानकोटलाई राजधानी बनाउनुभएको थियो । राजा यलम्बरले ९० बर्षको उमेर सम्म शासन गर्नुभए पछि उहाँले आफ्नो जेठा छोरा पालाम्बा लाई सत्ता सुम्पिनुभएको थियो । पालाम्बाले ८१ बर्षको उमेर सम्म शासन गर्नुभयो । यसकारण राजा यलम्बरलाई इतिहास बिद्धहरूले नेपालको पहिलो मंगोल (किराँती) राजा भनेर भन्नुभएको हो । राजा पालाम्बाले राजधानी थानकोट नजिकै राजा बङसासुरको सम्झनामा सुप्रभा भन्ने नयाँ बस्तीको स्थापना गर्नुभएको थियो र उहाँले आफ्नो नाम पनि किराँतीसुर भनि घोषणा गर्नुभयो । यसरी नै किराँती भन्ने शब्दको सुरूवात भएको हो । किराँतीको अर्थ बंश भनेको हो ।
आकाश भैरवको पुजा अगष्ट/सेप्टेम्बर महिनामा इन्द्रजात्राको दिनमा गर्ने गरिन्छ । इन्द्रजात्रा आठ दिन सम्म मनाउने चलन छ । त्यहि दिन मात्र सर्वसाधारण नागरिकको लागी खुल्ला गरिन्छ । अन्य दिनमा सधै माक्स लगाएर राखिएको हुन्छ । काठमाडौंको चाबहिलमा रहेको बौद्ध स्तुपा (चारूमती चैत्य) आज भन्द २३ सय बर्ष अघि चारूमती भन्ने रानीको मृत्यु पश्चात उहाँको अस्तु राखेर सम्झना स्वरूप बनाएको स्तुपा (चैत्य) हुन् । चारूमती सम्राट अशोककी छोरी हुन् । चारूमती आजभन्द २२८१ बर्ष अघि सम्राट अशोक संग नेपाल घुम्न आउनुभएको थियो । त्यहि समयमा चारूमतीको विवाह नेपालको राजकुमार देउपालसंग भएको थियो ।
मंगोल इतिहास अनुसार सम्राट अशोक १४औं राजा स्तुङगोको निमन्त्रणामा आउनुभएको थियो । किन कि मंगोल राजाहरूको हरेक सात पुस्तामा बंश वा कुल छुट्टिने प्रचलन थियो । त्यही बेलामा पुर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिणमा भएका सम्पूर्ण राजाहरूलाई पनि निमन्त्रणा दिने चलन थियो । यसरी दोस्रो पटक नेपालको मंगोलहरूको वंश वा कुल छुट्टीयो । पहिलो वंश वा कुल छुट्टिएको चाँही सातौं राजा जितेदस्तीको पालामा थियो । त्यही समयमा अहिले बौद्धमार्गीहरूले भगवान मान्ने बुद्धलाई केन्द्रिय राज्यमा निमन्त्रणा दिनुभएको थियो र त्यही समय देखि केन्द्रिय राज्यमा बुद्धिजमको थालनी भएको हो ।
काठमाण्डौंमा भएको स्वयम्भू स्तुपा आज भन्द २५ सय बर्ष अघि निर्माण भएको हो । स्वयम्भू तमाङ्ग राजाको दरवार पनि र चिहान पनि हो । आज भोली पनि काठमाण्डौंमा मृत्यु भएका तमाङ्गहरूलाई मृत्यु पश्चात स्वयम्भूमा लगेर जलाईन्छ वा दाहसंस्कार गरीन्छ । तमाङ्गहरूले स्वयम्भुलाई आबा (बु्बा) को रूपमा पुज्ने गरिन्छ भने बौद्धलाई आमाको रूपमा पुज्ने गरिन्छ । बौद्ध तमाङ्ग रानीको चिहान हो र दरवार पनि हो । तमाङ्गहरूको संस्कारमा कुनै पनि गन्ने मान्ने ठूला व्यक्तिको मृत्युपश्चात उहाँहरूको सम्झनामा माने, चौतारा, स्तुपा, चैत्य बनाउने चलन अझै पनि छ । स्तुपाको माथिको भाग छ्योर्तेनमा चारै दिशा तर्फ आँखाको आकृती चित्रण गरिने चलन छ । यसरी चित्रण गरिएको आँखाको अर्थ मेरो मंगोलको सन्तानहरू पुर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण जहाँ बसोवास गरे पनि सबैलाई मेरो माया बराबर हुन्छ भनेको हो ।
छ्योर्तेनको अँखाको तल्लो भागमा नेपाली अक्षरमा १ लेखिएको हुन्छ । त्यसको अर्थ हो जहाँ र जुनसुकै ठाँउमा बसे पनि मेरो मंगोलको सन्तानहरू एक भएर बस्नु भनेको हो । तमाङ्गहरूको संस्कृतिमा ताम्बा, गान्बा, लामा र भोन्बोको छुट्टा छुट्टै भूमिका, महत्त्व र अस्तित्व हुन्छ । यी चारैवटा अभिन्न संस्कृतिक अंगहरूले आफ्नो मंगोल सन्तानहरूको हितको लागि सधै नै आवश्यक अवस्थामा एक भएर निर्णाय गर्नु भनेको पनि हो । हाम्रो गाउँघरमा हाम्रो पुर्खाहरूको भनाई पनि छ । हामी मंगोलका सन्तानहरू एक्लै बाँच्न सकिदैन । त्यसैले मेरो मंगोल सन्तानहरू सधै एक भएर बस्नु र जिउनु भनेर भन्ने गरेको सुनिन्छ ।
नेपालको मूलवासी मंगोल समुदायको पुरानो इतिहासहरू सबै नै नेपालको सामानिजमको मुन्धुम धर्मग्रन्थहरू जस्तै थुङसाप मुन्धुम, पेसाप मुन्धुम, सोक-सोक मुन्धुम, एहाङ्ग मुन्धुम, साप्जी मुन्धुम, साप मुन्धुमहरू किराँत लिपीमा लेखिएका छन् । नेपालको बुद्धिजमको धर्मग्रन्थहरू जस्तै दोमाङ, दोङगराप, फाराप, कङग्युर, तम्बा काइतेन तथा अन्य साम्भोटा लिपीमा लेखिएका ग्रन्थ (किताब) हरू छन् । यी ग्रन्थ (किताब) हरूमा भएको भाषा ९० प्रतिशत भन्दा धेरै नेपालको सवै मंगोलहरूले बोल्ने मातृभाषमा बोलीने शब्दहरूमा लेखिएका छन् । यो सातौं र आठौं सताब्दीमा लेखिएका हुन् भनेर इतिहासकार र पुरातत्वबिदहरूले प्रमाणित गरिसक्नु भएको छ । सम्भोटा लिपी नेपालको सबै भन्दा पुरानो लिपी हो । सम्भोटा लिपी तमाङ्गहरूको लिपी हो भन्ने कुरा सम्पूर्ण तमाङ्गहरूले बुझ्नु पर्छ । सम्भोटा लिपी भनेको विश्वभरका बुद्धिजमका ग्रन्थ (किताब) हरूको मास्टर लिपी हो । तिब्बतमा लेखिएका जती पनि बुद्धिजमका ग्रन्थहरू छन् ति सवै बाह्रौं शताब्दीको सुरूवातमा मात्र लेखिएका हुन् र यस पछि मात्रै चिन, मंगोलीया र भुटान तथा अन्य देशहरूमा पनि फैलिएका हुन् ।
‘तमाङ्ग’ शब्दको को अर्थ : ‘त’ भनेको महान हो, पुरानो मंगोल/मंङको भाषामा र ‘माङ्ग’को अर्थ महान, बृहत, समुदाय, प्राकृतिक शक्ति भएको, प्राकृतिक देव भगवान आदी हुन् । राई, लिम्बू, मगर र अन्य केही मंगोल समुदायको मतृभाषमा माङ्गको अर्थ देउता, भगवान, देव भनेर भनिन्छ । चिनियाँ भाषा र बर्मेली भाषामा माङ्गको अर्थ मंगोल भनेर परिभाषीत गरिएको छ । यस अर्थमा तमाङ्गको अर्थ महान भगवान, महान मंगोल, महान प्राकृतिक देव भनेर बुझिन्छ र बुझ्नुपर्छ ।
‘तमु’ शब्दको को अर्थ : ‘त’ को अर्थ महान हो र ‘मु’ को अर्थ मंगोलको मातृभाषामा आकाशलाई बुझाउँछ । प्राकृतिक धर्म मान्ने मंगोल समुदायले आकाश, हिमाल, पहाड, नदी, रूख, पशु, पन्छी र आफ्नो पुर्खाहरूलाई भगवान, देव, देवी रदेउताको रूपमा पुजा गर्ने गरिन्छ । यस अर्थमा तमु भनेको महान आकाश मान्ने महान मंगोल हो भनेर बुझिन्छ र बुझ्नु पर्छ ।
‘मगर’ शब्दको को अर्थ : ‘म’ मङ्ग्, माङ्ग, मङगरबाट सभ्यताको विकासको क्रममा मगर भनेर भनियो, चिनियो र चिनाइयो । मङग, माङग भनेको नेपालको मंगोल समुदायको मातृभाषमा देवी, देउता हुन् । मगरहरूको धेरै पुरानो इतिहासहरूमा मङगर भनेर सम्बोधन गरेको पाईन्छ । यस अर्थमा मगर भनेको देवी, देउता हो भनेर बुझिन्छ र बुझ्नु पर्छ ।
‘लामा’ शब्दको को अर्थ : ‘ला’ भनेको देउता, ‘मा’ भनेको माङग हो ।
‘शेर्पा’ शब्दको को अर्थ : मंगोलहरूको मातृभाषामा ‘स्यार’ भनेको पूर्व हो, र ‘पा’ भनेको मानिस हो । १५औं शताब्दीको मध्ये तिर नेपालको पूर्वदिशा तर्फ बसोबास गर्ने मंगोल समुदायलाई स्यारपा भनिन्थ्यो र पछि शेर्पा भनियो ।
‘लिम्बू’ शब्दको को अर्थ : ‘लि’ भनेको मंगोलको मातृभाषामा धनु हो, ‘म’ को अर्थ मंगोल हो र ‘बू’ को अर्थ राज्य हो भनेर मंगोलको मातृभाषमा बुझिन्छ । राई, लिम्बू, किराँती र अन्य समुदायको मातृभाषामा यो शब्दको व्यापक प्रयोग भएको पाइन्छ । यस अर्थमा लिम्बूको अर्थ भनेको धनु चलाउने मंगोल राजाहरू हो भनेर बुझिन्छ र यसरी नै बुझ्नुपर्छ ।
‘राई’ शब्दको को अर्थ : पृथ्वीनारायण शाहको शासन काल भन्दा केही समय अगाडिको समयमा पूर्व दिशामा राज्य चलाउने मंगोल, किराँत राजाहरूलाई राई भनेर सम्बोधन गरेको इतिहासमा लेखिएको पाइन्छ । त्यस समय भन्दा पहिले पूर्व दिशा र पश्चिम दिशामा राज्य चलाउने मंगोल, किराँत राजाहरूलाई हाङ अथवा खान भनेर लेखिएको पनि पुरानो इतिहासमा पाइन्छ । जस्तै बलिहाङ राजा, पारूहाङ राजा, राजा बुद्धि कर्ण राई, विजय नारायण राई आदी ।
राजा बुद्धि कर्ण राई (1769–1773AD) सम्म मोरङका राजा रहेको थियो । राजा विजय नारायण राई (1584-1709 AD) सम्म विजयपुरका राजा रहेको थियो । खान भनेको बार्हौ सताब्ती 1219 AD तिर मंगोल राजाहरूलाई मध्य एसीयामा खान भनिन्थ्यो । मंगोल भनेको बार्हौ शताब्दीमा मंगोलीयाका खान सम्राटहरूले साम्राज्य विस्तार गर्ने क्रममा माङग्ग, माङ्ग, मोङ्गलाई परिमार्जित गरेर मंगोल भन्ने शब्द प्रचलनमा ल्याइयो र हामीहरू सबै मंगोल भनेर चिनिएका हुन् । यस अर्थमा हामी मंगोलीया भन्ने देशको नागरिक मंगोलीयन होइन भनेर बुझ्नु पर्छ र बुझाउनु पर्छ । एसियामा भएका सबै एसियनहरू मंगोलहरू हो । तर, नेपालको मंगोलहरू भनेको एसियाकै मंगोलहरूको धर्म, संस्कार र संस्कृतिको पनि पुर्खा हो । यो हामीले बुझ्नु पर्छ र बुझाउनु पर्छ । जब भारतका हिन्दू राजपुतहरू अहिको भारतको मंगोल, मुगोल सम्राट अकबरको आक्रमणबाट बचेर जिउ ज्यान जोगाउन नेपालमा पश्चिम भेगबाट नेपालको मगर खान राज्यमा आइपुग्यो । त्यसबेला भिरकोटमा मगर खान राजाका जेठा छोरा खानझा खान राजा थियो । खानझा खानलाई राजपुतहरूले झालझेल गरि मगरहरूको राज्य आफ्नो कब्जामा पार्नको लागि जालझेल गरेर धर्म परिवर्तन गरी हिन्दु बनाउने प्रयास असफल भए पछि त्यही राजपुत हिन्दुहरूले मगर राजाको माइलो छोरा मेझा खानलाई हिन्दू बनाउन सफल भयो । हिन्दु भए वापत मेझा खानलाई खानझा खान जस्तै राजा बनाईने भनेर फकाइयो । मगर राजाको माइलो छोरा मेझा खान मगर हिन्दु भयो र उसैको सहयोग लिएर पाल्पाको सेन मगर राजालाई पनि हिन्दु बनाए पछि नेपालमा राजपुतहरूको जालजेल र षड्यन्त्र सुरू भयो र त्यहि दिन देखि नेपालको मगरहरूको निम्ति कालो दिनको सुरूवात भयो । भिरकोट र पाल्पामा भएको मगर समुदायलाई आफ्नो पुर्खा देखि मान्दै आएको मंगोल धर्म, सामानिजम धर्म, धामी झाँक्री धर्म र बौद्ध धर्म परिर्वतन गरी हिन्दु धर्म ग्रहण गरे वापत उक्त समुदायको कुनै पनि व्यक्ति जन्मदा, मर्दा र विवाह गर्दा तथा अन्य कुनै पनि कार्यक्रमहरू गर्नु परे सम्पूर्ण खर्च र लागत खर्च सरकारले व्यहोर्ने छ भनेर सरकारी अदलत आदेश जारी गरेको थियो । यसरी त्यहि समय देखि मगरहरू धर्म परिबर्तनगरि हिन्दु बन्ने क्रम सुरू भयो ।
यस पछि मेझाखानलाई राजपुतहरूले फकाएर १२ मगरात नुवाकोटको राजा बनाए । त्यस पछि क्रमस: जय खान, मिच्चा खान, बिचित्र खान, जगदेव खान र कुल मण्डन खान नुवाकोटको राजा भएका थिए । पछि कुलमण्डन खान शाहामा परिणत भयो । किन कि भारतलाई मंगोलीयाबाट साम्राज्य बिस्तार गर्ने क्रममा आएका त्यस समयका मुगोल, मंगोल सम्राट अकबरले अहिलेको भारत कब्जामा लिईसकेको थियो । तर, केही समय पछि दिल्लिको रज्यमा चाँही मुस्लिम धर्म मान्ने शाहा जाहान शासकले कब्जा गरेका थिए । त्यही शाहा जाहानले कुलमण्डन खानलाई दिएको उपाधी शाहा हो । यसरी राजपुतहरू प्रत्यक्ष रूपमा शाहा भयो । काठमाण्डौंको मुटु रानीपोखरी नजिकै भएको दुईवटा धरहराहरू (मस्जिद) शाहा शासकहरूले निर्माण गरेका हुन् । जो मुस्लिम धर्मावलम्बीहरूले प्रार्थाना गर्दा प्रयोग हुने मुस्लिम धर्मको प्रतिक, प्रार्थाना भवान हो । त्यसै कारणले गर्दा ज्यान बचाउनको लागि राजपुत हिन्दु ककसियसहरू नेपालको मगर राज्यमा खान भन्दै शरण मागे र त्यहाँका उद्धार, महान मगर खान राजाहरूले शरण दिए । त्यही राजपुत ककसियसहरूको भारी बोकेर संगै आएका हुन् अहिलेका बाहुन तागाधारीहरू र नेवारका केही तागाधारी ककसियस पुरोहितहरू । कुलमण्डन शाहका जेठा छोरा द्रव्य शाहा, द्रव्य शाहाका जेठा छोरा राम शाहा, राम शाहाका छोरा नरभूपाल शाहाको दोस्रो रानी लम्जुङ राज्यको मगर राजाको छोरीसंगको विवाहबाट जन्मिएका छोरा हुन् पृथ्विनारायण शाहा । पृथ्विनारायण शाहा मगर समुदायका र हामी मंगोल समुदायका साइनोमा भान्जा हुन् ।
नरभुपाल शाहले मगर राज्य आफ्नो हातमा लिनको लागि कुटिल चाल र सड्यन्त्र गर्ने मनसायले मगर राजकुमारी संग विवाह गर्नु भएको थियो । नरभुपाल शाहको पहिलो रानी गोरखाको घले राजकुमारी हुन् र दोश्रो विवाह पछि उनले आफ्नो छोरा पृथ्विनारायण शाहालाई १० बर्षको उमेर हुँदा बिक्रम सम्बत १७३२ मा भक्तपुरका राजा रणजित मल्लसंग विन्तिपत्र चढाएर भक्तपुरमा ५ बर्षको लागि अध्यन गराउन सफल भए । पृथ्विनारायण शाहलाई भक्तपुरमा पठाउनको मुख्य कारण मल्ल राजाहरूको आन्तरिक अवस्था बुझ्नको लागि थियो भनेर धेरै इतिहास विद्धहरूले पुष्टि गरेकाछन् । त्यसैले इष्टि ईण्डियाको अंग्रेजहरूसंगको मिलोमतोमा काठमाण्डौ, भक्तपुर र पाटन लडाईमा जिते । त्यसरी लडाई जित्नुको मुख्य कारण अंग्रेजहरूले पृथ्विनारायण शाहलाई २१ जना लडाइ र नीतिमा अनुभवी अंग्रेज सल्लाहकारहरू पठाएका थिए । १७६६ जना लडाईका धेरै अनुभवी अंग्रेज सेनाहरूको साथमा त्यस समयका विभिन्न अत्याधुनिक हात हतियार सहित २८ वटा शक्तिशाली तोप (Muskets) हरूपनि पठाएका थिए । त्यस लडाईमा जति पनि नागरिकहरू पृथ्विनारायण शाह र अंग्रेजहरूले मारे, बाँचेकाहरूको पनि नाक र ओठ काटि दिए । त्यस समय भएको लडाइमा दुई तिहाई नागरिकहरूको हत्या भएको थियो ।
अंग्रेजहरूले नेपालको बारेमा जति पनि इतिहास लेखेका छन् यिनै २१ जना अंग्रेज सल्लाहकारहरूको प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष सहयोगबाट लेखिएका हुनाले नेपालको मूलवासी मंगोल समुदायका सन्तानहरूलाई बदमास इतिहासकारहरूले डाँडा पारीबाट र डाँडा वारीबाट आएकाहरू हुन् भनिरहेका छन् । जस्तै कहिले चिनबाट आएको, कहिले मंगोलीयाबाट आएको, कहिले तिब्बतबाट आएको, कहिले भारतबाट आएको, कहिले भुटानबाट आएको भनेर भनिरहेका छन् । जब कि नेपालका मूलवासी मंगोल समुदायले आफ्नो पुरानो मंगोलको इतिहासलाई अध्यन तथा अनुसन्धान गर्दा थाहा हुन्छ कि सामानिजम धर्म, युमासम धर्म, बोन धर्म, किराँत धर्म, मंगोल धर्म आज भन्दा झण्डै २८ सय बर्ष अगाडि महादेव र महादेवको प्राकृतिक मृत्यु पछि रानी सुम्निमाले आफ्नो पुरानो धर्म ति देशहरूमा फैलाएको थियो । बुद्ध धर्म छैठौं शताब्दीको मध्ये तिर नेपालको राजा अंशु बर्मा (हंस बल) को छोरी राजकुमारी भृकुटीको विवाह तिब्बतको ३३औं राजा सोङचाङ गोम्पोसंग भए पछि भृकुटी र सोङचाङ गोम्पोको दोस्रो रानी चिनको राजकुमारी वेन चेङद्वारा तिब्बतमा र चिनमा बौद्ध धर्म प्रचार-प्रशार गरे पछि तिब्बतमा बौद्ध धर्मको सुरूवात भएको हो । तिब्बतमा बुद्धिजम धर्म सुरूवात हुनको गर्ने प्रमुख व्यक्ति नेपालका तामाङ धर्म गुरू श्री गुरू रिम्पोछे (पदमा संभव) हुन् । गुरू रिम्पोछे (पद्मा संभव) नेपालको तामाङ राजाको छोरा पनि हुन् र धर्म गुरू पनि हुन् । यस अर्थमा नेपालका मूलवासी मंगोल समुदायले बुझ्नुपर्छ आफ्नो पुर्खाहरूले आफ्नो धर्म संस्कृति अन्य देशहरूमा (भुटान र मंगोलीयामा) पनि फैलाएको रहेछ । नेपालको मूलवासी मंगोल समुदाय तिब्बत र मंगोलियाबाट आएको होइन । नेपालको मूलवासी मंगोल समुदाय डाँडावारीबाट आएको र डाँडापारीबाट आएको भन्नेहरू चाँही नेपालको मूलवासी मंगोल समुदायको भलो नचिताउने तागाधारी बाहुनका पुरोहितहरूले हिन्दु राजपुतहरूबाट सिकेको चलाखिपूर्ण राजनीतिक सड्यन्त्र हो । यस्ता बदमासपूर्ण सड्यन्त्रहरू नेपालको मूलवासी मंगोल समुदायको राजनीतिक वा सामाजीक आन्दोलनमा लागेका व्यक्तिहरूले बुझ्नुपर्छ ।
नेपालको मूलवासी मंगोल समुदायको राजनीतिक वा सामाजीक आन्दोलनमा लागेका व्यक्तिहरूले पनि तिनै तागाधारी बाहुन पुरोहितहरूले लेखेको इतिहास पढेका छन् । तागाधारी बाहुन पुरोहितहरूले तीनसय बर्ष अघि लेखेको दस्तावेजहरूलाई नेपालको मूलवासी मंगोल समुदायले आफ्नो इतिहास भनेर पढिरहेका छन् । नेपालको मूलवासी मंगोल समुदायका सन्तानहरूले आफ्नो इतिहास के हो बुझ्नुपर्छ पर्छ । गहिरिएर अध्यन गर्नुपर्छ । आफ्नो समुदायको भलो नचिताउनेहरूले लेखेको इतिहासलाई सच्याउनु पर्छ, बुझ्नुपर्छ, बुझाउनुपर्छ । नेपालको मंगोल समुदाय यही माटोको मूलवासीको सन्तान हो भन्ने बुझ्नुपर्छ ।
नेपालको मंगोल समुदायले आफ्नो इतिहास प्रष्ट संग नबुझेकै कारणले तमाङ्गले तमाङ्ग नभन्ने, तमुले तमु नभन्ने, मगरले मगर नभन्ने, लिम्बूले लिम्बू नभन्ने, राईले पनि राई नभन्ने गरेका हुन् । नेपालको मंगोल समुदायका अग्रजहरूले जहिले पनि स्वाँगे भाईको थर बोकेर स्वाँगे भाईको इतिहासहरू मात्र खोज्ने काम गरिरहेकाछन् । नेपालको मंगोल समुदायले आफ्नो समुदायको खोज्नु पर्ने मुख्य इतिहास खोज्ने जमर्को कहिल्यै गरेको छैन । यसै कारण नेपालको मंगोल समुदाय सधै नै बाहुन, क्षेत्री र तागाधारी हिन्दु पुरोहितहरूको राजनीतिक बिचारको हतियार बनिरहेकाछन् । नेपालको मंगोल समुदायका राजनीतिक र सामाजीक मुक्ति आन्दोलनमा लाग्ने अग्रजहरूको कमिकमजोरी पनि उनीहरूले राम्रैसंग थाहा पाइसकेका छन् ।
यसरी खोज र अनुसन्धान गर्ने हो भने नेपालको मंगोल समुदायलाई राम्रैसंग थाहा हुन्छ । नेपालको लिखित इतिहास अनुसार आकाश भैरब भनेको नेपालको पहिलो मंगोल मूलबासी (किराँतीहरूको) राजा यलम्बरको मुर्ति हो भन्ने थाहा हुन्छ । नेपालको मंगोल समुदायले आफ्नो समाजलाई राम्रो र प्रष्टसंग बुझाउन सक्नुपर्छ । नेपालको मंगोल समुदायले आकाश भैरवको मुर्तिलाई बर्षमा एक पटक होइन कम्तिमा पनि १२ पटक पुज्नुपर्छ, सम्झिनु पर्छ । अर्को कलिको मुर्ति जुन किराँतेश्वर (पशुपति नाथको मन्दिरमा अवस्थित छ । कलिको मुर्ति तमाङ राजा हाङसा बल तमाङ (अंशु बर्मा) को मुर्ति हो । अंशु बर्माको मुर्ति (कली) लाई पनि नेपालको मंगोल समुदायका सन्तानहरूले बर्षमा १२ पटक पुज्नुपर्छ, सम्झिनु पर्छ । यो पनि नेपालको मंगोल समुदायका सन्तानहरूको पुर्खाको पहिचान हो । पशुपतिनाथको मन्दिर अर्थात किराँतेश्वर भनेको महादेव राजा (पारूहाङ) को दरबार हो र चिहान पनि हो । किराँतेश्वर अर्थात पशुपतिनाथको मन्दिरलाई नेपालको मंगोल समुदायका सन्तानहरूले मंगोल समुदायको धार्मिक विधी अनुसार आफ्नो धर्म गुरूहरूको इच्छा अनुसार पुज्नको निम्ति र आफ्नो पुर्खाहरूलाई संसार भर चिनाउनको निम्ति सरकारसंग वार्ता गरेर सम्पूर्ण धर्म मान्ने जो कोहीलाई पनि सजिलैसँग पुजा गर्नेव्यवस्था गर्नु पर्छ भनेर सरकारलाई बुझाउनु सक्नुपर्छ । आवश्यक भए हाम्रा राजनीतिक अग्रजहरूले मन, मस्तिष्क र मुखबाट आवाज उठाउनु पर्छ । किराँतेश्वर अर्थात पशुपतिनाथ मन्दिर नजिकै वनकालीको जङ्गलमा अहिले पनि किराँती समुदायको चिहान छ । अहिले पनि किराँती समुदायका राई, लिम्बु, सुनुवार र याख्खाहरूलाई मरे पछि त्यही ठाँउमा लगेर गाड्ने चलन छ ।
नेपालमा जति पनि देवी देउताका मुर्तिहरू छन् ती सबै नेपालको मूलवासी मंगोल समुदायका पुर्खाहरूको मुर्ति हुन् र जति पनि पुरानो मन्दिरहरु छन् ती सबै नेपालको मूलवासी मंगोल समुदायका पुर्खाहरूको चिहान र दरबार हुन् । यो कुरा नेपालको मूलवासी मंगोल समुदायले बुझ्नु पर्छ र आफ्नो समुदायलाई बुझाउनु सक्नु पर्छ । भगवान बुद्ध २६३९ बर्ष अघि मंगोल कुलमा जन्मिएका हुन् । बुद्धको विवाह उनको मामाको छोरी यशोधारा सँग भएको थियो । मामा फुपुको छोरा छोरीसंग विवाह गर्ने संस्कार अझै पनि मंगोल समुदायहमा विद्धमान छ । स्वयम्भु र बौद्ध स्तुपा संसरकै सबै भन्दा ठूलो र पुरानो स्तुपा हो । यी स्तुपाहरू पनि मंगोल मूलवासी समुदायका पुर्खाहरूले नै बनाएका हुन् । स्वयम्भूको अर्थ मंगोल समुदायको मातृभाषामा आकाश भनेको हो । आकाश मान्ने धर्म भनेका मंगोलको धर्म हो । यस कारण नेपालको मूलवासी मंगोल समुदायका राजनीतिक तथा सामाजिक आन्दोलनमा लागेका अग्रजहरूले नेपाल र नेपालको मंगोल समुदायको विकासको राजनीति गर्दा विकासको राजनीति गर्नु पर्छ, विचारको राजनीति गर्नु हुदैन । राजनीति भनेको यो संसारमा मानिसको अस्तित्व रहुन्जेल सम्म राजनीति रहीरहन्छ । त्यस कारण विचारको राजनीति भनेको त विदेशीले विदेशमा गएर राजनीतिक सत्ता आफ्नो हातमा पार्न र त्यो देशका नागरीकहरूलाई सकेसम्म आफ्नो स्वार्थ अनुकुल उपयोग गर्ने सिद्धान्तलाई विचारको राजनीति भनिन्छ ।
नेपालमा नेपालकै भलो नचाहाने राजपुत, बाहुन र क्षेत्री समुदायका केही हिन्दु तागाधारी पुरोहितहरूले गर्ने राजनीति बिचारको राजनीति हो । यिनीहरूले कहिल्यै पनि विकासको राजनीति गर्न सक्दैन । यिनीहरूले विकासको राजनीति गर्नै जान्दैनन् । किन कि यो देश नेपाल उनीहरूको आफ्नो प्यारो माटो होइन । यहि कारण भारत सँग जोडिएका नेपाल भारतका सिमानाहरू खुल्ला राखेका हुन् । नेपालको मूलवासी मंगोल समुदायका अग्रजहरूले मन, मस्तिष्क र मुखबाट नेपालको बिकासको राजनीति गर्नु पर्छ । राजनीति विज्ञान (Science) होइन, राजनीति भनेको कला (Art) हो । त्यसैले नेपालको मूलवासी मंगोल समुदायाले आफ्नो समाज र देश बनाउनको निम्ति बिदेशीले लेखेको, विदेशी बिचार भएको राजनीतिक किताब पढेर गर्ने राजनीतिले विदेशिलाई फाइदा हुन्छ भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ । नेपालका मूलवासी मंगोल समुदायका राजनीतिक क्षेत्रमा सक्रिय रहेका अग्रजहरूले विकाशको राजनीति गर्नु पर्छ । नेपालका मूलवासी मंगोल समुदायका अग्रजहरू सवैले सधै नै आफ्नो नामको पछाडि तमाङ्ग, तमु, गुरूङ, मगर, राई, लिम्बू, थारू लेख्ने गर्नुपर्छ । यसो गरे मात्र तमाङ्ग राजनीति गर्ने तमाङ्ग अग्रजहरूलाई तमाङ्गहरूले साथ दिन्छ । तमु (गुरूङ) हरूलाई तमुहरूले साथ दिन्छ । मगरहरूलाई मगरहरूले साथ दिन्छ । राईहरूलाई राईहरूले साथ दिन्छ । लिम्बूहरूलाई लिम्बूहरूले साथ दिन्छ र थारूहरूलाई थारूहरूले साथ दिन्छ ।
नेपालका मूलवासी मंगोल समुदायका दुःख पाएका र गरिब तमाङ्गहरूले मात्र तमाङ्ग भन्ने धनी भए पछि लामा, मोक्तान, योञ्जन, घिसिङ्ग, दोङ्ग लगायत १६० किसिमको स्वाँगे भाईहरूको थर झुण्डाएर हिड्ने गरेकाछन् । यसरी हिड्ने गरेकाहरूले गर्ने गरेको क्रियाकलापहरूले तमाङ्ग समाजको होइन, सिंगो मंगोल समुदायको सन्तानहरूको भलो नचिताउनेहरूको शुभचिन्तक र प्यारो भैरहेको हुन्छ । यस अर्थमा तमाङ्गहरू १६० कित्तामा विभाजित हुन्छ र यसरी विभाजन हुँदा तमाङ्गहरू सधै एक आपसमा स्वाँगे भाईको लडाई लडेर बस्नु पर्ने अवस्थाको समाजमा सृजना भएको छ । अहिले पनि यहि भईरहेको छ । तमाङ अग्रजहरूले साँच्चीकै मन, मस्तिष्क र मुखबाट तमाङ्गहरूको भलो र उन्नती चाहन्छ भने तमाङ्ग समुदायका राजनीतिक आन्दोलनमा रहेका अग्रजहरूले आफ्नो नामको पछाडि गर्वको साथ तमाङ्ग लेख्नु पर्छ । तमाङ्गहरू एकठाउँमा आए जस्तै तमु (गुरूङ्ग), मगर, थारू, राई, लिम्बु समुदायका राजनीतिक क्षेत्रमा रहेका अग्रजहरूले पनि आफ्नो समुदायको भलो र उन्नतिको लागि आफ्नो नामको पछाडि आफ्नो समुदायको मुल थर गर्वका साथ लेख्ने गर्नु पर्छ ।
नेपालका मूलवासी मंगोल समुदायका राजनीतिक तथा समाजीक मुक्ति आन्दोलनमा लागेका अग्रजहरूले आफ्नो मन र मस्तिष्कबाट आफ्नो नामको पछाडि मूल थर लेख्ने गरेमा धेरैमा पाँच बर्षको अबधि भित्रै नेपालका मूलवासी मंगोल समुदायका सन्तानहरू एक भएर हातमा हात र काँधमा काँध मिलाएर एक अर्कालाई समस्या र दु:ख परेको बेलामा सहयोग आदानप्रदान गर्न सक्ने भावनात्मक वातावरणको सृजना हुन्छ । धनी मगरले गरिब मगरहरूलाई सहयोग गर्नेछ भने धनी तमाङ्गहरूले पनि गरिब तमाङ्गहरू लाई सहयोग गर्नेछ । धनी गुरूङ्गहरूले गरिब गुरुङ्गहरूलाई सहयोग गर्नेछ भने धनी लिम्बुहरूले पनि गरिब लिम्बुहरूलाई सहयोग गर्नेछ । धनी राईहरूले गरिब राईहरूलाई सहयोग गर्नेछ भने धनी थारूहरूले पनि गरिब थारूहरूलाई सहयोग गर्नेछ । गरिब थारूहरूको सन्तानले पनि भोली फूल टिप्ने समयमा राजनीतिक वा सामाजीक मुक्ति आन्दोलनमा लागेका थारू समुदायको अग्रजहरूलाई फूल फुलाउन र फूल टिप्नमा सहयोग गर्नेछ । यसरी सम्पूर्ण मंगोल समुदायका सन्तानहरू फूल जस्तै फुल्नु पर्छ, फुल्न सिक्नु पर्छ र फुल्न सिकाउनु पर्छ ।
यसरी तमाङ, तमु, मगर, राई, लिम्बु, थारू र अन्य मंगोल समुदायको फूलहरू एकठाउँमा जम्मा गरेर सुन्दर फूलको गुच्छा निर्माण हुनेछ । अब नेपालका मंगोल समुदायले फूलको गुच्छा बनाउन सिक्नु पर्छ र सिकाउनु पर्छ । यो सुन्दर फूलको गुच्छालाई सबै फूलका मालीहरूले भोलीका दिनमा सही ठाउँमा नै राख्नेछ र सही ठाउँमा नै सजाएर राख्नेछ । फूलको गुच्छा राख्नु पर्ने ठाउँमा नै राख्नेछ । यसमा नेपालका सबै मंगोल समुदायको सन्तानहरू ढुक्क भए हुन्छ । आफ्नो सन्तानहरूलाई सधै विश्वास गरौं, सधै सहयोग गरौं, दुःखमा भएका दुखित र सुखद अवस्थामा रहेका नेपालका मूलबासी मगोल समुदायका सन्तानहरू सधै सधैको लागि एक भएर बाँच्ने गरौ ।
धन्यवाद कृष्ण बहादुर तामाङ तपाईंको योगदानलाई
९ तामाङ इतिहास नुवाकोट[सम्पादन]
तामाङ इतिहास
पृथ्वीनारायण शाहले आफ्नो राज्यविस्तार अभियानअन्तरगत सबैभन्दा पहिले विक्रम सम्वत् १८०१ असोज १५ गते नुवाकोट जिते । गोरखा राज्यमा गाभिनुअघि नुवाकोट कान्तिपुर राज्यको अधिनमा थियो । नुवाकोटमै रहेको भैरवी देवीलाई मल्ल राजाहरुले राजकीय महत्व दिएका थिए । यस देवीको जात्रामा मल्ल राजाका भाई छोराबाट पूजा संकल्प हुने गथ्र्यो । नुवाकोट आफ्नो अधिनमा पारिसकेपछि राजाकै नातेदारहरुबाट पूजा संकल्प गराउन पृथ्वीनारायण शाहले शाही ठकुरीहरुलाई नुवाकोट दरबारमा द्वारेको जागिर दिएका थिए । नुवाकोटको भैरवी जात्रामा धामीको काम गर्ने जिम्मा यहाँका डंगोलहरुले पाएका थिए । विक्रम सम्वत १८३१ आषाढ सुदि १० रोज २ मा पृथ्वीनारायण शाहले ग्यानदेउ (ज्ञानदेव) धामीलाई पूजाआजाका लागि लालमोहर दिएका थिए । यस्तै १८३२ चैत्र वदि ४ रोज ७ मा प्रतापसिंह शाहले उनै ज्ञानदेवलाई भैरवीसम्बन्धी पजनीको अख्तियार दिएको लालमोहर महेशराज पन्तले पूर्णिमाको पूर्णाङ्क ७५ (पृष्ठ १७)मा ‘प्रतापसिंह शाहले ज्ञानदेव धामीलाई नुवाकोट–भैरवीसम्बन्धी पजनीको अख्तियार दिई गरिदिएको अहिलेसम्म प्रकाशमा नआएको पत्र’ शिर्षकमा प्रकाशित गरेका छन् । उनैको सन्तानले आजसम्म धामीको काम गर्दै आएका छन् ।
त्यसैगरि भैरवी जात्रामा खट तान्ने र बोक्ने जिम्मेवारी भने लच्याङका तामाङहरुले सम्हाल्दै आएका थिए । यसको एउटा हिस्सा प्राप्त तामाङहरुको पनि यस राजकीय अनुष्ठानमा महत्वपूर्ण भूमिका रहेको स्पष्ट हुन्छ । लच्याङको पुरानो र खास नाम ‘लछ्याङ’ हो । प्राचीनकालमा यहाँ लछ्य डोल्मो देवी उत्पति भएको स्थानीय जनश्रुति छ । यहीँबाट तिब्बतीहरुले लछ्य डोल्माको प्रतिमूर्ति तिब्बत लगेको पनि जनश्रुति पाइन्छ । ती तिब्बतीहरुले चेङ्रेसी अर्थात अवलोकेश्वरको मूति यहीँ छाडेका थिए । यही प्राचीन थलो लच्याङका तामाङहरु भैरवी जात्रामा खट बोक्नुपर्दथ्यो । हरेक वर्ष १२ वटा चोयाको घुम, ६० रुपैयाँ र बोका शेराफाँटका भैरवी धामीलाई बुझाउनुपर्छ । भैरवी रथका लागि जाँड राख्ने र सात सय केजीको भारी बोक्ने काम पनि लच्याङका तामाङहरुले गर्नुपर्ने थियो । यो दायित्व पृथ्वीनारायण शाहले आफूहरुलाई सुम्पिएको तामाङहरुले बताएका छन् । यस डरलाग्दो घटना खुल्ने दुई ऐतिहासिक पत्र ‘पूर्णिमा’का फरक–फरक अंकमा दिनेशराज पन्तले ‘श्री ५ रणबहादुर शाहले कालु पाँडेलाई वि.सं. १८५० मा लेखेको अप्रकाशित पत्र’ शिर्षकमा र महेशराज पन्तले ‘विद्रोहपछि वि.सं. १८५० मा लच्याङ मुर्मीलाई थामिदिई गरिदिएको अहिलेसम्म प्रकाशमा नआएको पत्र’ शिर्षकमा ऐतिहासिक पत्र छापेर लच्याङको तामाङ विद्रोह र नरसंहारबारे प्रकाश पारेका छन् । स्थानीय जनश्रुतिअनुसार यहाँ गोले राजा स्थानीय प्रशासक थिए । पृथ्वीनारायण शाहको हाताम नुवाकोट पर्नुभन्दाअघि । गोले राजा र रानी गोरखालीहरुको छलकपटबाट मारिए । गोले राजाको १२ गाउँको जिम्मा थियो । प्रत्येक गाउँबाट पाँच जनाको दरले १२ गाउँबाट ६० जना भैरवीको रथ तान्न जानुपर्ने आदेश पृथ्वीनारायण शाहबाट भएको जनश्रुति यहाँ रहेको छ । लच्याङमा तामाङ विद्रोह राजा रणबहादुर शाहको पालामा लच्याङका तामाङहरुले निक्कै ठूलो विद्रोह गरेका थिए । यहाँ राज्यका तर्फबाट नरसंहार मच्चाइएको थियो । यस्तो घटना विक्रम सम्वत १८५० को जेठ महिनाको पहिलो साता र साउन महिना दोस्रो साता (१० गते) गरी दुई पटक भएको थियो । यस घटनामा हजारौ तामाङ बलिदान भएको तत्कालिन राजा रणबहादुर शाह स्वयम्को अभिब्यक्तिले नै पुष्टि गर्छ । यस डरलाग्दो घटना खुल्ने दुई ऐतिहासिक पत्र संशोधन मण्डलको प्रकाशन ‘पूर्णिमा’ले प्रकाशमा ल्याएको छ । ‘पूर्णिमा’को पूर्णाङ्क ६४ (पृष्ठ १,२ र ३)मा दिनेशराज पन्तले ‘श्री ५ रणबहादुर शाहले कालु पाँडेलाई वि.सं. १८५०मा लेखेको अप्रकाशित पत्र’ शिर्षकमा र महेशराज पन्तले पूर्णाङ्क ७५ (पृष्ठ १८) मा ‘विद्रोहपछि वि.सं. १८५०मा लच्याङ मुर्मीलाई थामिदिई गरिदिएको अहिलेसम्म प्रकाशमा नआएको पत्र’ शिर्षकमा ऐतिहासिक पत्र छापेर लच्याङको तामाङ विद्रोह र नरसंहारबारे प्रकाश पारेका छन् । यसरी लच्याङमा विद्रोह गर्दा काटिएकाहरुको सन्तानको घरबारी थामिदिएको लालमोहर त्यहाँका मुर्मी (तामाङ)हरुको नाममा रणबहादुर शाहले १८५० साल श्रावणशुदि २ रोज ४ मा मुकाम कान्तिपुरबाट जारी गरे । रणजीत पाँडेमार्फत् त्यहाँ पठाइएको पत्रको ब्यहोरा यस्तो छ ः श्री दुर्गाज्यू १ श्री भैरवि स्वस्ति श्रीमन्हाराजाधिराज कस्य रुक्का…….. आगे. लच्याङका मुःर्वि प्रजापति. तिमीहरुका गाउँका उपध्राया.कुल् पस्ता तेस् हुल्मुल्मा जो साञिधुवा हुन् काटिया. उन्का. कविलालाई. आफ्ना आफ्ना जग्गामा बस भनि फिराइ बक्स्यैको छ. तिहमेरुको घरवारि. षेत. षोरिया. जो रह्याको आल्माल्. भागिगयाका जो छौ. आफ्ना घरबारिमा आई बस. धामिका मार्फत……को टहल परापूर्वको रित गर. ईति संम्वत १८५० साल श्रावणशुदि २ रोज ४ मुकाम कांतिपुर. शुभम्
हजार तामाङको एकै चिहान विक्रम सम्वत् १८५० अर्थात आजभन्दा दुई सय २३ वर्षअघि एक हजार जनसंख्या सानो होइन । त्यो बेलाको विद्रोहमा एक हजार जनाभन्दा बढि तामाङ काटिनु प¥यो । रणबहादुर शाहले कालु पाँडेलाई लेखेका एक पत्रमा यो प्रसँग स्पष्टसँग उल्लेख हुन पुगेछ । यो पत्र पाउने कालु पाँडे पृथ्वीनारायण शाहको समयका प्रशिद्ध सेनापति नभई अर्को कालु पाँडे हुन् । त्यसबेलाको विद्रोहमा निक्कै ठूलो थियो । त्यो समय विद्रोहको आधार धार्मिक हुन्थ्यो । लच्याङका तामाङहरुले पनि धार्मिक आधार लिएर विद्रोह गरेका थिए । जंगबहादुर राणाको समयमा विद्रोह गर्ने सुपति गुरुङ तथा लखन थापाले पनि धार्मिक आधार नै लिएको पाइन्छ । जेठ महिना लाग्दैमा एक दुई जना तामाङले आफूलाई अवतारी हुँ भन्दै नालदुम (नगरकोट) पश्चिम र बेत्रावतिपूर्वका मानिसलाई भारनागल्यामा भेला गराए । उनीहरुसँग साँगाचोकमा लामाले विमति जनाएका कारण तिनको हत्या भयो । यो खबर पाएर त्यो विद्रोह दवाउन सरकारले दुई पल्टन सैनिक पठायो । केही तामाङलाई काटियो । फेरि त्यसको दुई महिनामा तामाङहरुले निक्कै ठूलो विद्रोह गरे । साउन १० गते शिखरबेसी, ताँवेसतार, नर्जा र कविलासका तामाङ भेला भए । उनीहरुले लुट मच्चाउन थालेको खबर सरकारलाई भयो । यो खबरपछि फौज पठाई एक हजार जनाको ज्यान लिने काम भयो । यो हत्याकाण्डमा गाउँका मिझार गौरुंका जहान परिवारलाई पनि काटिएको थियो । मिझार भनेको गाउँको जिम्मावाल ब्यक्ति हुन् । लिम्बूलाई किपट थाम्न सुब्बा दिएजस्तै तामाङलाई मिझार पद दिइन्थ्यो । लच्याङको त्यो डरलाग्दो हत्याकाण्डको प्रसँग खुल्ने गरी तत्कालिन राजा रणबहादुर शाहले कालु पाँडेलाई पठाएको पत्रको सार यस्तो छ : श्रीज्वाला १ स्वस्ति श्री गिरिराजचक्रमुडामणि नरनारायणेत्यादिविविधविरुदावलि विराजमानमानोन्नत श्रीमन्महाराजाधिराज श्रीश्रीश्रीमहाराजे रणबहादुरसाहबहादुरसम्सेर्जङ्गदेवानाम सदा समर विजयिनाम…………………… स्वस्तिश्री राजभारासामर्थ श्रीकालु पांडेके सलामपूर्वक पत्र मिदम्……………..
उप्रांत लाग्दै जेठमा १।२ मुर्मि प्रजाले औतारि हौं भनि नालदुम पश्चीम वेत्रावति पूर्वका प्रजा वटुलि भारनागल्यामा भेला भएछन्. इन्सँग नमिलन्या सांगाचोकका लामालाई र्माया भन्या षवर आयो र २ कंपनि पठाउंदा केहि काटिया. केहि भाग्याका थिया. फेरि साउनका १० जादा सिकव्र्यासी तांवेसतार नर्जा कविलास भोंट्या भेला भै घर पोलि लुट र्गयो भन्या खबर आयो. र फौज पठाई हजार मुर्मि साफ भया. गाउंल्याका कविला आफ्ना आफ्ना घरबारि राषि मिजार गौरुंका कवीला मासिया. देसको साहास पाईकन र्गयाको रहेनछ. ई प्रजाका जाना मिलो छ्यागियाका रह्याछन्. सोहिमाफिक तंवि गरिउँ……………………….. ईति सम्वत १८५० साल मिती श्रावणशुदि ३ रोज ६. मोकाम कांतिपुर राजधानी शुभम् यसरी राज्यबाट तामाङहरुमा नरसंहार मच्चाइयो । यो सामान्य विद्रोह थिएन । तर यति ठूलो घटना वा भइकन पनि इतिहासका पानामा यो प्रसंग त्यति उल्लेख भएको पाइँदैन ।
१० भृकुटी इतिहास[सम्पादन]
हिमाल पारी तामाङ राजा कुमारी भृकुटीको इतिहास, नेपालको मंगोल जातिमा तामाङ्ग पनि एक मंगोल जातिमा पर्छ । तामाङको तिथि मिति भनेको ल्हो हो र साल महिना भनेको पुर्खा को युगमा कमै देखिन्छन् । त्यसैले राज कुमारीको जन्म र बिबाह कहिले भयो भन कठिनाई छ । तामाङ जातिमा १२ओठ ल्हो हुन्छ र १२ बर्ष पुगेपछि 1 ल्यगोरा भनिन्छ । १० ल्यगोरा को १२० बर्ष हुन्छ । १०० देखि १२० बर्ष सम्म १ फगोरा भनिन्छ । कतिपय तामाङको आफनो जन्म दिन मिति, बार, समय पनि थाहा हुदैन, ल्हो मात्र थाहा हुन्छ । राजा कुमारी इतिहासमा इस्वी संवत् ६३३ तिब्बतमा बिबाह भएको र धेरै इतिहासमा यो नै भेटेको छ । याम्बु ह्युलाकी राजकुमारी भृकुटी, ( याम्बु ह्युला ) नेपालीका राजा हङ्सा बल (अंशु वर्मा )की छोरी हुन् । उनी तिब्बतियाहरूको लागि 'बल - मो -ब्ज'को रूपमा जानिन्छिन् 'ख्रि ब्त्सुन्, भेल्सा त्रित्सुन् (' नेपाली 'पत्नी) या, बस, ख्रि ब् तिसन् ( राजकिय महिला ), उनी चिनिया शासक श्रङ चङगम्पोकी पहिलो पत्निको रूप्मा चिनिन्छिन् । भृकुटीको बालक नाम बेसाल बल थिए र तिब्बतमा बेसा को नामले पनि चिनिने गरिएको छ । तिब्बतको राजा श्रङ चङगम्पो को परिवार र हङ्सा बल नातादार पनि हुन । राजा हङ्सा बलको धेरै पुरानो नाता हुन् । भृकुटी नेपालकी राष्ट्रिय विभूति पनि हुन् । भृकुटी सानैदेखि सुन्दरता अति चनचल थिए । भृकुटी बौद्ध धर्ममा बुद्धको ज्ञान प्राप्त गरेर गरिब दुखी को सेवा गरेका थिए । युद्धको चपेटामा परेर भयभित हुनेहरूलाई उनले सरण दिएर भयभित बाट मुक्ति, सहानुभूति र सहयोग गरिन्थ्यो । भृकुती नेपाल राष्ट्रिय विभुति पनि भएको थिए । त्यसैले भृकुटी देवी शक्ति देवी भनेर पुजा गरिन्छ । भृकुटी को धेरैे नाम चलेपछि तिब्बतको राजाले उसको हात माग्न आयो ।
भृकुटी बिबाह राजा हङसा बल ( अंशु बर्मा ) नेपालको २१औं मंगोल किराँती धर्मका राजा थिए । तेस्रो पटक नेपालको मंगोलहरूको बंशज र कुल धर्म छुट्टिने क्रममा राजा हङ्सा बल ( अंशु बर्मा ) ले त्यसबेलाका तिब्बतका ३३औं राजा श्रङ चङगम्पोलाई पनि निमन्त्रणा गर्नुभएको थियो र यसै क्रममा राजा श्रङ चङगम्पो नेपाल आएका थियो । श्रङ चङगम्पो राजा कुमारीलाई देखेपछि मन परेका थिए । श्रङ चङगम्पो तिब्बत फर्केर र उसको मन्त्रीलाई निमन्त्रणा पठाए । मन्त्री संगुना लिएर याम्बुको राजा हङ्सा बल को दरबारमा आइपुगे । याम्बुको राजाले निमन्त्रणा र संगुना देखेपछि राजा कुमारी भृकुटी संग कुरा गरे र राजा कुमारीले मन्जुर दियो । यता बिहेको लगन तिथि बार जुटेर मन्त्री तिब्बत फर्के । तिब्बतबाट ठुलो जन्ती लिएर आए र भृकुटी बिहेको मण्डपमा जम्मा भयो । बिबाह सम्पन्न भएपछि मण्डप बाट दाजुभाइले चेली लाई बोकेर लानु पर्ने रीतिरिवाज तामाङ्ग जातिमा आजसम्म चलिरहेको छ ।
चेली को कर्म घर, चेली को कर्म घरसम्म माइती र दाजुभाइ, दाजुभाइले बोकेर लैजानु पर्ने तामाङ्ग जातिको रीतिरिवाज पनि हो । बोकेर लैजाँदा धेरै खुसी थियो भृकुटी र दाजुभाइ पनि धेरै खुसी थियो । सबै नाचगान गरेर जाँदै गर्दा भृकुटी ले जन्म घरको भुमि छडी, कर्म घरको माटोमा पाइला टेके पछि भृकुटी रुन लग्यो । बाटोमा रुँदै रुँदै जादा थकाइ लगेर सबै जान भुइँमा बस्यो । भृकुटी ठूलो स्वरमा रुन थाले पछि भृकुटी को भाइ पनि रुन थाले । दिदी भाइलाई खुशी पर्न राजा श्रङ चङगम्पो अनेकौं नाटक गरे तर खुशी भएन । माइती, सबैले सोधपुछ गरे यत्रो लामो बाटोमा तिमी खुशी थियो । दरबार पुग्न लग्यो तिमी खुशी हुनुपर्ने तिमी दुखी छौ किन ? भृकुटी, हे मेरो माइती, आजसम्म संगै छौ, भोलि म एक्लो हुनेछु, यो बिरानो देशमा, मेरो को छ, सबैले मलाई छडी जानेछ भनेर भृकुटी रुन थाले र माइत देखि लिएर राजा श्रङ चङगम्पो र जन्ती सबैलाई दुखी बनाई दियो । भृकुटी, बाटोमा पहाड् को ठूलो ढुङ्गा थिए त्यही ढुंगाको छेउमा बसेर अगाडी जान मानेनन् ।
चेली लाई दिएको उपदेश तिब्बती क्षेत्रमा पर्ने पहाडको ढुङामा भगवान बुद्धको चित्र बनाएपछि चेली लाई देखाउदै भने, माइती, हे चेली तिम्रो विस्वासीलो माइती यहीँ भगवान बुद्ध हु । यो युगको युग सम्म तिम्रो कर्म भुमि यहीँ रहनेछ, यो माइती लाई कहिले नबिर्सिनु र नभुल्नु । यसलाई मेरो माइती भनेर सबैलाई चिनाउनु । माइती को शिर उच्च रख्नु, माइती लाई कहिले समाजमा शिर झुक्याउने काम नगर्नु । यसरी माइत ले उपदेश दिएको देखेर राजा श्राङ चङगम्पो को मन पनि थाम्न सकिएन । भृकुटी रुन रोकिएन, श्राङ चङग्म्पो ले भृकुटी लाई सम्झाउदै भने तिमी संग तिम्रो माइत पनि यहीँ ठाउमा बस्ने आदेस दिन्छु भान कसलाई राख्ने ? भृकुटी ले भने सबैलाई यही बस्नुपर्छ । सबै माइत बस्न नमानेपछि भाइ र काका लाई बस्ने आदेश दिए र काका को आदेश केही माइत पनि बस्यो । दरबार पुगेपछि केही माइत घरको काम काज देखाएर याम्बुमा फर्के । पछि आएर आफन्त को भाइ र नातादार पनि तिब्बतमा पुगे । भृकुटी बौद्ध धर्ममा आस्था राखथिन्, र बौद्ध धर्ममा बिश्वास गरेर धर्मलाई अगाडि चिनाउने काम गरिन । उनले तिब्बतमा बुद्धका पवित्र आक्रितिहरू र आफ्नो माइत दाजुभाइ संग मिलेर उनको चाहना अनुसर ल्हासाको रातो महल तिनै माइत को दाजुभाइले बनाएका हुन्। पाचौ दलाई लामाले पुननिर्माण गराइ त्यही महल आज पोताला दरबारको रूपमा विश्व सामु अवस्थित छ।। उनले तिब्बतको साम्ये गुम्बामा "तब-वान्ग्" तथा अन्य मुर्तिहरू दाजुभाइ द्वरा निर्माण गर्न लगाईन्।उनकै आग्रहमा थ्रो-योले छेनरेग, अर्थ युगोयुग सम्म जिवित होस, जस्तो आकर्षक मुर्ति बनाएका थिए । यसलाई तिब्बतमा मिक्यो दोर्जे (मनुभजरा) रामोच्छे जोवा या रामोच्छे छुन्ग्पा पनि भनिन्छ। यो मुर्ति हालसाल ल्हासाको मन्दिरमा छ । भृकुटी बिबाह हुनु भन्दा पहिले नेपालमा धेरै बुद्धको मुर्ति बनाएका थिए, उनले बनाएको मुर्ति कहाँ छन । सबै मूर्ति र भृकुटी, बेसाल बल तामाङ्गको नाम किन मेटायो । इतिहास कसैले मेटाउन सक्तैन, इतिहास पनि लुकेर बसेको हुन्छ ।
१०.१ कुल बंशज[सम्पादन]
तामाङ जाति र समाजमा कुल र बंशज छुट्ने चलन आजै चलिरहेकै छ । कुल छुट्टिनु, अर्थ एउटा बाबुको छोराहरू बाबुको घर बाट अलग्गै छुट्टिनु र अलगअलग घर बनाएर बस्नेलाई कुल ( अंश बन्ड ) छुट्टिनु भनिन्छ । बंशज छुट्टिनु, एउटै बाबुको छोराहरु जस्तै उदाहरणको लगि काले र माले कुल ( अंश बन्ड ) छुट्टीएर बसे । काले र माले दुबै जनाको परिवार नाति पनाती धेरै भयो । सबै परिवार काले र माले को बाबुको बंशज हुन् । अब बंशज छुट्टिनु पर्दा, कालेको सन्तान कालेको बंशज भयो र मालेको सन्तान मालेको बंशज भयो, यसलाई बंशज छुट्टिनु भनिन्छ । जस्तैः लामा टोल, मुख्य टोल र गौरब टोल यसरी बंशज छुट्टीएर राखेको टोलहरु तामाङ गाउँ समाजमा भेटिन्छ । यो पुर्खा हरुको चलान हो र अहिलेको चलान नम्बर वाड नम्बर भनिन्छ ।
११ ल्हो[सम्पादन]
तामाङ्ग को ल्हो ( बर्षा )
तामाङको तिथि मिति भनेको ल्हो हो र साल महिना भनेको पुर्खा को युगमा कमै देखिन्छन् । तामाङ् जातिमा १२ओठ ल्हो हुन्छ र १२ बर्ष पुगेपछि 1 ल्यगोरा भनिन्छ । १० ल्यगोरा को १२० बर्ष हुन्छ । १२० बर्ष लाई १ फगोर भनिन्छ । फगोरा बाट गन्ती सुरु हुन्छ, जस्तैः १ फगोरको, २ फगोर भनेर क्रमश गन्ती हुन्छ । हरेक १ फगोरमा १२० बर्ष हुन्छ ।
१. जीवा ( मुसा ) २. लाङ ( गोरु ) ३. तग ( वाघ ) ४. ह्योई ( विरालो ) ५. डुग ( ड्राइगन ) ६. डुल ( सर्प ) ७. ता ( घोडा ) ८. ल्हुग ( भेडा) ९. प्रे ( बाँदर ) १०. ज्या ( चरा ) ११. खि ( कुकुर ) १२. फाग ( सुंगुर )
एउटा ल्होमा १२ महिना हुन्छ, १२ महिना पुगेपछि अर्को ल्हो सुरु हुन्छ । सालमा एउटा ल्हो फेर छन् । जस्तै: जीवा ( मुसा ) ल्हो आए पछि फ़ेरि १२ बर्ष पछि मात्र आउछ ( जीवा मुसा ) ल्हो । यसरी चलिरहेको चक्र लाई तामाङ्ग भाषामा ल्होखोर च्युईङी भनिन्छ, अर्थ, यो बर्षा फेरि १२सालमा गुमेर यही बर्षा आउछ ।
१२ विकिपिडिया एसियाली महिना २०१६ मा स्वागत छ ![सम्पादन]
शुभ प्रभात सम्पादक साथीहरू विकिपिडिया एसियाली महिनाको शुरूवात भईसकेको छ । यस कार्यक्रम सम्बन्धी केही जानकारी देहाय बमोजिम रहेको छ ।
- तपाईको लेखलाई यस औजार मार्फत पेश गर्नुहोला । कृपया माथि दाँयाको 'लगइन'मा थिच्नुहोला र OAuth ले बाँकी कार्य गर्नेछ । तपाईले
इन्टरफेसको भाषालाई समेत माथि दाँयाबाट परिवर्तन गर्न सक्नुहुनेछ ।
- तपाईले आफ्नो लेख पेश गरे पश्चात उक्त औजारले लेखमा एउटा ढाँचा थप गरि दिनेछ तथा आयोजकहरूले पूनरावलोकनको लागी आवश्यक चिन्ह समेत थप गरि दिनेछ । तपाईले आफ्नो प्रगती लाई यस औजारको प्रयोगबाट हेर्न सक्नु हुनेछ, जसले तपाईको कतिवटा स्विकारयोग्य लेखहरू छन् भने देखाउने छ ।
- सहभागीहरू मध्ये जसको स्विकारयोग्य ४ लेखहरू भएको खण्डमा निजले विकिपिडिया एसियाली महिना पोस्टकार्ड प्राप्त गर्नेछन् । यदि तपाईले १५ वटा स्विकारयोग्य लेख बनाउनु भएको खण्डमा विशेष पोस्टकार्ड प्राप्त गर्नु हुनेछ । नेपाली विकिपिडियामा सर्वाधिक स्विकारयोग्य लेख तयार गर्ने विकिपिडियनलाई "विकिपिडिया एसियाली राजदुत"को रूपमा सम्मान गरिनेछ र निजलाई पोस्टकार्डको अलावा हस्तारक्ष भएको प्रमाणपत्र समेत प्रदान गरिनेछ ।
- यदि तपाईले औजारको पहुँचमा समस्या भएमा तपाईले यस पृष्ठमा रहेको तपाईको प्रयोगकर्ता नामसँग पेश गर्न सक्नु हुनेछ ।
- यदि तपाईका कुनै प्रश्न भए, तपाईले हाम्रो प्रश्न तथा जबाफ पृष्ठ हेर्न सक्नुहुनेछ वा विकिपिडिया एसियाली महिनाको वार्ता पृष्ठमा राख्न सक्नु हुनेछ ।
कृपया नोट गर्नु होला १ नोभेम्बर २०१६ देखि ३० नोभेम्बर २०१६ (UTC) सम्म गरिएको सम्पादन मात्र गणना हुने छ ।
आयोजकहरूको तर्फबाट -- nirjal stha
आयोजकहरूको तर्फबाट -- nirjal stha
१३ दोङ[सम्पादन]
दोङ तामाङ जातीको एक थर हुन, दोङलाई माम्बा पनि भनिन्छ । काठमाडौंको असन इन्द्र चोकमा दोङ हरु को राजाको दरबार थिए । यहि दोङ राजाको दरबार नियन्त्रणमा लिएर पछि यहाँका तामाङ जातिलाई लखेटेर विभिन्न ठाउमा बसोबास गरेको तामाङ हरु ले अहिले पनि भने गर्छन् हाम्रो पुर्खा हरु ले छाडिएका ठाँउ भने गर्छन् । अनुसन्धान जारी छन् !
१४ विकिपिडिया एसियाली महिना २०१६[सम्पादन]
विकिपिडिया एसियाली महिना २०१६ कार्यक्रम सम्पन्न हुन गई रहेको छ । तपाईको सक्रिय सहभागिताको लागी विकिपिडिया एसियाली महिना २०१६ को आयोजक समूहको तर्फबाट धन्यवाद दिन चाहन्छु ।
१४.१ कार्यक्रम सम्बन्धी थप जानकारीहरू[सम्पादन]
- तपाईले आफ्नो लेख पेश गरे पश्चात उक्त उपकरणले लेखमा एउटा ढाँचा थप गरि दिनेछ तथा आयोजकहरूले पूनरावलोकनको लागी आवश्यक चिन्ह समेत थप गरि दिनेछन। तपाईले आफ्नो प्रगतीलाई यस उपकरणको प्रयोगबाटहेर्न सक्नु हुनेछ, जसले तपाईको कतिवटा स्विकारयोग्य लेखहरू छन् भनी देखाउने छ । यदि उक्त उपकरणमा कुनै समस्या भई लेख पेश गर्न नसकिएको खण्डमा मेटाको यस पृष्ठमा पेश गर्न सक्नु हुन्छ ।
- सहभागीहरूले आफुले तयार गरेको लेखहरूलाई नोभेम्बर र डिसेम्बर २ गतेसम्म यस पृष्ठ मार्फत पेश गर्न सक्ने छन् ।
- सहभागीहरूले आफ्नो जानकारीहरू यस फारममा भर्न हुनको लागी अनुरोध गरिन्छ । यसमा फममा भरिएको जानकारी अनुसार सहभागिहरूलाई थप जानकारी तथा सम्पर्क गरिनेछ ।
आयोजकहरूको तर्फबाट -- nirjal stha
१५ ल्होछार "नयाँ बर्ष"[सम्पादन]
ल्होछार "नयाँ बर्ष"
१) ल्होछार ,आरम्भ :-
कयौं युग शताब्दी देखी मानव जन्म हुँदा जनावरको नाम र तिनलाई प्रभाव पार्ने भौतिक तत्व लाई आधारमा चित्रण गरि जन्मेको दिन, महिना र ल्हो गणना गरिन्छ । धेरै जसो जनावर र पन्छी आफ्नो बस स्थान सार्दै जान्छ । यसरी बस स्थान सार्दै १२ महिनामा एक पटक देखिन्छ, जसलाई ल्होखोर अर्थ :- चक्र पनि भनिन्छ । महिला र पुरुष सम्बन्ध राखेर महिलाले बच्चा जन्मिए पछि, सुत्केरी महिलाले बच्चा जन्मिए पछि पहिलो देख्ने जनावर वा पन्छी को नाम राखी गर्थे । केहि जनावर र पन्छी बस स्थान सार्दै १२ महिनापछि फेरि त्यही ठाउमा आएको हुन्छ । त्यस जनावर र पन्छी देखेपछि जन्मेको बच्चा ल्होखोर पुगेर अर्को ल्हो सुरु भयो भनेर ल्होछार रमाइलो गर्ने क्रम ल्होछार भने भनाइ पनि छ । मंगोलियन समाजमा १२ वटा जीव जन्तु अङ्कित गरि मानिसको जन्मे ल्हो, अर्थात:- बर्ष र उमेरको गणना गरिन्छ । यो प्रचलन कयौं मंगोलियन देशमा लोप हुँदै गए पनि, केही मंगोलियन र मंगोल हरु यसलाई नयाँ बर्ष भनेर ल्होछार मनाउने गरिन्छ । यसरी जीव जन्तु बाट बर्ष माने बुद्ध धर्मावलम्बी, मुस्लिम र क्रिश्चियन धर्ममा पनि भेटिन्छ । जस्तैः मुसा बर्ष जन्मेको मुसा भनिन्छ । गोरु बर्ष जन्मेको गोरु बर्ष भनिन्छ क्रमश हुन्छ ।
२) ल्होछार, अर्थ :-
ल्होछार माने समुदाय मध्ये तामाङ पनि हुन् । तामाङ भाषामा ल्हो को अर्थ वर्ष वा धिङ वा साल र छारको अर्थ नयाँ भन्ने बुझाउँछ । यसको शाब्दिक अर्थ हो नयाँ वर्ष । तामाङको भाषामा महिनालाई ला भनिन्छ । नेपालको तामाङ समुदायले आफ्नो ल्हो पोवा वा ल्हो दोवा ख्रे लाबाट शुरु हुन्छ भन्ने आम तामाङ समुदायको जनजिव्रोमा छ । तामाङको महिना गणना गर्दा पुष र माघबाट शुरुवात गरिन्छ । जसले गर्दा माघ महिनाको शुक्ल पक्ष प्रतिपद्धादेखि शुरुवात हुन्छ । अर्थात् औंशीको रातलाई विदाई गरी चन्द्रमा उदाएको पहिलो दिनलाई नयाँ वर्षको रुपमा मनाइन्छ । १२ औं महिनामा तापा ला दोप्पा (औंशी) सकेर खे्र ला ‘‘छेप गी’’ नयाँ चन्द्रमा उदाउने दिनबाट ल्हो वा धिङ (वर्ष वा उमेर) फेर्दछ । छेप को अर्थ महिना÷तिथी शुरुवात हो र गी को अर्थ पहिलो गन्ति हो । यसरी ल्हो बर्ष माने
३) ल्होखोर (वर्ष चक्र)ः–
१. जीवा (मुसा) बर्ष यो १२ महिनासम्म रहन्छ ।
२. लाङ (गोरु) बर्ष यो १२ महिनासम्म रहन्छ ।
३. तग (बाघ) बर्ष यो १२ महिनासम्म रहन्छ ।
४. ह्योई (विरालो) बर्ष यो १२ महिनासम्म रहन्छ ।
५. डुग (ड्राइगन) बर्ष यो १२ महिनासम्म रहन्छ ।
६. डुल (सर्प) बर्ष यो १२ महिनासम्म रहन्छ ।
७. ता (घोडा) बर्ष यो १२ महिनासम्म रहन्छ ।
८. ल्हुग (भेडा) बर्ष यो १२ महिनासम्म रहन्छ ।
९. टे (बाँदर) बर्ष यो १२ महिनासम्म रहन्छ ।
१०. ज्या (चरा) बर्ष यो १२ महिनासम्म रहन्छ ।
११. खि (कुकुर) बर्ष यो १२ महिनासम्म रहन्छ ।
१२. फाग (सुंगुर) बर्ष यो १२ महिनासम्म रहन्छ ।
जसलाई तामाङ भाषामा ल्होखोर च्युईङी भनिन्छ । ल्होछार दुइ शब्द मिलेर बनेको हुन्छ। तामाङ भाषामा “ल्हो” भन्नाले बर्ष वा साल र “छार” भन्नाले नयाँ भन्ने हुन्छ | ल्होछार अर्थ नयाँ वर्ष वा नयाँ साल भन्ने बुझिन्छ | बौद्ध ज्योतिष शास्त्रमा उल्लेख भए अनुसार “ल्हो”अर्थात वर्षलाई १. जिवा २. लाङ ३. ताग ४.ह्योई ५. ड्रुग ६.ड्रुल ७. ता ८.ल्हुक ९. टे १०. ज्या ११. ख्यी १२.फग गरी बाह्रवटा जीवजन्तुका नाम दिएर गन्ने गरिन्छ र उक्त बाह्र वर्ष समाप्त भएपछि फेरि उही नाम दोहोर्याएर वर्ष गनिन्छ।
तामाङ भाषाको चलनचल्तीमा १२ ल्हो गन्ति / गणन गर्ने तरिका निम्न रहेका छन् |
१. नाम्युङ – मुसा ।
२.म्हे – गाई अर्थात् गाई र गोरु (0X) भनेर गणन गर्ने गर्छन् ।
३. च्यान – बाघ ।
४.तावर वा गुरी – बिरालो, (खरायो) भनेर गणन पनि गर्ने गर्द्छन् |
५.मु-पुख्री – गडुल |
६. सा-पुख्री – सर्प ।
७. ता – घोड ( स्थानीय रुपमा “ता र घोडा” दुवै प्रयोगमा आएको पाइन्छ |
८.घ्यु – भेडा ।
९. मागर/माकर – बाँदर ।
१०. नामे / नाम्क्या – चरा ।
११. नागी – कुकुर ।
१२ ड्वा – सुँगुर / बादेल ।
ल्हो गन्ति / गणन तरिका तामाङ भाषाको चलनचल्तीलाई नै प्रयोग भएको हुँदा ल्होछार भने सब्द परिवर्तन नभएको देखिन्छ । जात र जातीय परिवर्तन भए पनि ल्हो छार भने शब्द तामाङ भाषामा मनाउने गर्छन् ।
४) खामङा (पाँच भौतिक तत्व)ः–
१२ वटा वर्ष चक्रसँग सम्वन्ध रहेको खामङा अर्थात् पाँच भौतिक तत्वलाई तामाङ भाषामा खामङा भनिन्छ । ति हुन् १. सीङ (काठ) २. मे (अग्नी) ३. सा (माटो) ४. फाई (फलाम) ५. छ्यु वा क्युई (पानी) हुन् । यी खामङा हरुको प्रभाव पुरुष र स्त्री हुन्छ । यो पाँच खामङा चक्रले एउटा १२ वर्षको चक्र पूरा गर्दा ६० वर्ष पूरा हुन्छ ।
५) १२ वटा चन्द्र महिनाको नामः–
तामाङ भाषामा चन्द्रमालाई लानी भनिन्छ । ला को अर्थ महिना नी को (ङी) अर्थ दुई भन्ने बुझाउँछ । यसको अर्थ दुई वटा महिना सँगै जोडिएर एकै महिनामा गिन्ती गरिन्छ । पहिलो चन्द्र महिना (१) ख्रेला (पुष, माघ) २. वेनेला (माघ फागुन) ३. नामदुङ ला (फागुन, चैत) ४. दुगुला (चैत्र, वैशाख) ५. ड्वाफ्रे ला (वैशाख जेठ) ६. व्याल्वो ला (जेठ, असार) ७. गोने ला (असार, साउन) ८. यान्दे ला (साउन, भदौ) ९. म्हेनिङ ला (भदौ, असोज) १०. सोकराती ला (असोज, कात्तिक) ११. वोइताइपा ला (कात्तिक, मंसिर) १२. तापा ला (मंसिर पौष)
६) ल्होछार मनाउने विधिः–
क) ल्होछारको पूर्व तयारी– घर आँगन, गुम्वा, बाटो, चौतारा आदिमा सरसफाई गर्नुपर्ने ।
ख) ल्होछारको पूर्व सन्ध्या– पुरानो वर्षको विदाइ, नयाँ वर्षको स्वागतको लागि घरमा, गुम्वामा पुजापाठ एवम् नयाँ गोइलो फेर्ने ।
ग) ल्होछारको दिन– कुल देवता तथा गुम्वामा छो चढाउने, नदिनाला, गुम्वा, अग्लो डाँडा समेतमा लुङदार तथा दोर्जु ठड्याउने र टिका ग्रहण तथा आर्शिवाद लिनेदिने ।
घ) ल्होछार पश्चात्– शुभकामना आदन प्रदान, इष्टमित्रसँग भेटघाट, कोसेलीपात लाने, लैजाने ।
७) ल्होछारको खाद्य परिकारः–
क) दुई ची– कारसूम, ङारसूम र सेरसाङ मिसाएर दुई ची बनाउने ।
ख) छेमार– मकै, गहुँ र चामल मध्ये एक अन्नबाट सातु बनाई दुई ची मिसाएर बनाउने ।
ग) अन्य परिकार– खाप्से, बाल्टु, आलुम, वावर, सेलरोटी आदि
घ) गुथुक्पा– नौ वटा अन्नको गेडागुडी मिसाएर झोल बनाएर खाने ।
ङ) फलपूmल– कन्दमुल वा धिम्तेमे (घर तरुल)
ल्होछार र ल्होसार दुबै शब्द एउटै अर्थ बुझिन्छ, "नयाँ बर्ष"
[सम्पादन]
Hello! The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future.[१] The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. To say thank you for your time, we are giving away 20 Wikimedia T-shirts to randomly selected people who take the survey.[२] The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes.
You can find more information about this project. This survey is hosted by a third-party service and governed by this privacy statement. Please visit our frequently asked questions page to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email to surveys@wikimedia.org.
Thank you! --EGalvez (WMF) (talk) २१:१६, १३ जनवरी २०१७ (युटिसी(UTC))
१७ उच्च प्रदर्शित लेख सम्बन्धमा छलफल[सम्पादन]
उच्च प्रदर्शित लेख सम्बन्धमा छलफल भई रहेकोले यहाँ आफ्नो विचार तथा राय राख्नु हुनको लागी अनुरोध गर्दछौं । Nirjal stha (कुरा गर्ने) ०६:११, ४ फेब्रुअरी २०१७ (युटिसी(UTC))
- ↑ This survey is primarily meant to get feedback on the Wikimedia Foundation's current work, not long-term strategy.
- ↑ Legal stuff: No purchase necessary. Must be the age of majority to participate. Sponsored by the Wikimedia Foundation located at 149 New Montgomery, San Francisco, CA, USA, 94105. Ends January 31, 2017. Void where prohibited. Click here for contest rules.
No comments:
Post a Comment